HIRU DISKO AIPAGAI 2017KO UZTAN


  1. ZER EGIN MIKEL LABOAREKIN: DELOREANen HAUTUA

“Musika egitea, pentsatzea bezala, kontzeptu batekin lan egitea da. Material batzuekin lan egiten dugu topagune bat izateko sendotasuna eta gaitasuna duen zerbait sorrarazteko; bizitza bera jokoan jarriko duen ahala izango duena”. Ekhi Lopetegi

(Ondorengoak, izen bereko gogoeta luzeago baten zatiak dira)

Laboa ikono nagusia da euskal kantagintza garaikidean. Ez soilik bere musikarako talentu bitxiagatik. Berak hainbat korronte sakoneko bitartekari izateko gaitasuna erakutsi zuen; zuntz bereziki sentiberak ukitu eta azaleratzeko gai izan zen. Bere ahots-tinbrea androginoaz “kantu zaharrak” –hamarkada batzuen iragana baino ez zutenak, gehienak–, are zaharragoak bilakatzen ziren, betikotzen ia. Eta antzeko zerbait gertatzen zen musikatzeko aukeratu zituen poetekin (Brecht, Artze, Lete, Atxaga, Sarrionandia): kantu bilakaturik jende askoren sentiberatasun poetikoa baieztatua eta indartua geratu zen. Zer esan bere gainontzeko “bitxikeriez”, lan esperimentalez, lekeitioez? Gehienentzat hori ziren, artista kuttun bati barkatzen zitzaizkion xelebrekeriak, jenioaren itzala borobiltzeko balio zezaketenak.

Diskoaren piezak aukeratzerakoan, deigarria da zazpitik bost Laboaren Lau-Bost diskotik (1980) hartuak direla (beste biak 1985eko Sei-koak dira), lanaren bizkarrezurra osatuz. Lau-Bosten lagin bat baino ez eta, halere, “Laboa osoa” erakusten duena. Osotasun hori hiru lekeitioetara bildu liteke: Dialektikaren laudorioa, Komunikazioa-inkomunikazioa eta Orreaga. Hiruok artistaren gailurra dira eta aurreko Baga, biga, higarekin eta Gernikarekin batera, haren emaitzik azpimarragarrienak. Laboaren disko bakoitza lekeitio baten (ala biren edo hiruren, lehen bikoitz haietan bezala) osatuak direla iruditu zait beti. Lekeitio horien bizkarrezurrik gabe, garaiko beste kantariren lan arrunt batzuen aurrean ginatekeen ia. Gainontzeko kantuak ez ziren betelan, baina lekeitioaren atmosferan beste zentzu bat jasotzen zuten. Hori adierazteko modu bat izan liteke Deloreanekoek diotena: “Laboaren artea ez da inolaz ere argia, nolabaiteko iluntasun bat dauka. Batzuetan, beharbada, ilunegia da sen onarentzat. Ironikoa ere bada, umorea konfusio horren kontrako azala balitz bezala. Era berean, ez da ulergaitza, ez da arbitrarioa”. Beraz, hartu dute hiru lekeitio horiek eta izpiritu hari eusten dion pieza bana osatu dute.

EKHI LOPETEGIREN HIRU GOGOETA

a. Paradigma aldaketa herri-kultura musikalean

“Musika sorkuntzan aldaketa nabarmena gertatu da produkzio musikalerako edukiak nahiz lanabesak modu zuzen eta librean edozeinen eskura jarri diren unetik. Lekualdatze bat gertatu da hemen, desplazamendu akritikoa baina oso positiboa eta benetan politikoa –zentzu horretan kritikoa dena, baina modu berri eta indartsuago batean–: kultura musikalaren zentzuen unibertsoa modu unilateralean desokupatua izan da, eta haren ordena eta estatusa hustua. Paradigma aldaketa hori alde bakarrekoa eta espontaneoa izan da. Ez du transgresioarekin zer ikusirik izan baina, aldi berean, lege eta aurre-uste asko urratu ditu, mugimendu zabal bezain “arduragabe” batez gertatu dena, arduragabekeri guztiz iraingarri eta arbuiagarri bat edozein kontzientzia politikoarentzat”.

b. Musikaren izaera menderaezina

“Musika gero eta abiadura handiagoz zirkulatzen da, bere izaera arinaz baliaturik, eta horrek behartzen gaitu beste modu batera entzutera eta sortzera. Honek badu zerikusirik kapitalismoak ezartzen duen gauza guztien arteko trukagarritasunarekin, dena edozein bestez aldagarria baita haren ordena zirkulatorioan. Baina ez da interesantea musikan gertatzen ari dena korrelazio soil horri mugatzea, ezta isiltasunari edo gelditasunari kontrajartzea ere. Musika ez baita “hizkuntza” bat, eduki batzuk komunikatzeko tresna, eta ez da unibertsala ere. Afekzio-gune bat da, hori bai. Horrekin zer adierazi nahi den argitzen den bitartean, esan genezake ezin dela esplikatu manipulagai den objektu soil gisa, edo ernarazten duen irudiei edo emozioei erreparatze hutsarekin. Ezta ere alde objektiboaren eta alde subjektiboaren arteko dialektika soilez. Kantu bat, aldiz, topagune bat da. Amaitu beharko litzateke kantuen eta musikaren ikuspuntu introspektiboarekin, barnekotasun pribatuari baino egokitzen zaion zera horrekin, alegia. Topaguneez ari bagara, horrek esan nahi du erasanak izateko aukera dugula, barnekotasun mugimendua eta astindua elkarrekin datozela, dukegun ardatza mugitzeko horrek eduki dezakeen gaitasunarekin. Musikaren jite dinamikoak berezkoa du nahigabea, bere baitatik  ihes doan zerbaiten izaera”.

c. Musika sortzailearen paradoxak.

“Disc-jockeya bihurtu da eredua musika sortzailearentzat, eta dj batentzat kantuek ez dute jada halako habitat natural bat. Horren ordez, irizpide musikalekin konbinatu edo kateatu litezkeen aleak bihurtu dira kantuak. Informazio dira, eta informazio gisa prozesatu litezke lurralde berrien hegiak markatuz. Kantuaren unitatea desagertu egin da eta, horrekin batera, egiletzaren kontzeptua bera arrakalatu. Samplerra izan da kontzeptu hori hausten lagundu duen lanabesa; kantuak egilearen eta bere obraren artean sortzen den inguru lauso horretan geratzen dira ondoren, egile kontsakratuen atsekaberako. Musika informazio hutsa bihurtzeak aukera asko zabaldu ditu, baina galdu ere galdu du horrekin. Musikaren espresioarako gune independenteek gorputza lehenesten zuten; musika bera bere grabitatean nahasten zuten, masa eta bolumena ematen zion zera batean. Eta informazioaren jite etereoak trinkotasuna ematen zion gorpuzkera hori galtzera bultzatzen du.

Halere sortzea informazioa prozesatzea baino zerbait gehiago behar du izan. Egileak munduaren aurreko posizio bat hartzen du; horri irmo eusteko borondatez. Musika, denboraren artea, espazio bilakatzen da horrela, geldotuz, kondentsatuz. Indar bat hedatu ordez bere baitara biltzen da, muin dentso bat sortuz”.

 

  1. OTOITZAK, ERESERKIAK, MAITASUNA BAS(H)OAN ENTZUNEZ

(Ondorengoak ere, izen bereko gogoeta luzeago baten zatiak dira)

Hiru zatitan dago formalki antolatuta diskoa: hiru kantu eta interludio bat lehenean;  gero, lau kantu eta bigarren interludioa, eta, bukatzeko, beste hiru kantu. Antolaketa hori ez da kontu formal soila, zati bakoitzean eskaintzen baita osotasun bat. Era berean, paisaia ezberdinak zabaltzen zaizkigu zati bakoitzean, baina disko osoaren batasuna galdu gabe. Lehen zatiko hiru kantuak nolabait sailkatu behar banitu, esango nuke lehena maitasunari eskainiriko aurkezpen delikatua dela, ereserkia dela bigarrena, eta otoitza hirugarrena. Eta sailkapen mota horrekin jarraitzeko aukera dugu disko osoan zehar: bi otoitz bigarren zatian eta maitasun eta ereserki bana; bi maitasun kantu eta ereserkia, amaitzeko.

Robbie Basho joan den mendeko 60ko eta 80ko hamarkaden artean nabarmendu zen gitarrista eta kantari estatubatuarra izan zen. Gitarra amerikarraren ikertzaile eta garatzaile birtuosoa –kontzertu klasikoetarako instrumentu bihurtu nahi zuen– eta kantari aparta –lirikoa batez ere, baina bere herrialdeko sustrai natiboak eta beltzak arakatu eta garatu zituen–, ahots bakanekoa eta inprobisatzailea. Gitarrista eta kantari gisa, Joseba Irazokik miresten duela esan beharrik ez dago, baina munduko bazter eta denbora honetatik egin nahi izan dion omenaldirako “berraragiztatze” operazio bat behar zuen, behar zuten gure hiru musikariok. Basho hirukoiztu egin da, beraz, Beñaten, Josebaren eta Julenen gorputzak hartuz; hiru belaunaldiko musikari –berrogei urteko aldea haien artean–, esperientzia musikalera hurbiltzeko hiru modu propiodunak.

Gorputz edo batasun horretatik haratago, lana oso irekia dela esan genezake; kantu bakoitzean leihoak etengabe zabaltzen ditu. Omaha tribal prayer, Omaha berri eta Wounded knee oihua deiturikoak ditut “ereserki”tzat: aldarri ozen bat, gorputzak taldean eta dantzan jartzeko ahalegina. Lehena Bashoren 1972ko “The Voice of the Eagle” diskotik hartua da. Omahak siux taldeko natiboak dira, eta kantuak erabiltzen dituen lehen hitzak (“Wakantanka, Wakantanka dé Doo Aton-Hé”) haien hizkuntzetatik hartuak dira, Ama Lurrari eta Izpirituari zuzendurikoak, gerora boy scouts bezalako taldeen sutondoetan sarri kantatuak eta dantzatuak izan direnak. Gure hirukoaren bertsioa Bashorenarekin alderatzea aski litzateke antzemateko haien asmoak zertan gauzatu diren: perkusioak jartzen du oinarri sendoa, eta gitarrek betetzen dute halako kantu batek beharko lukeen orkestazio lana. Aski da une batez gitarrak itzali eta tinbalen gaineko hiru ahotsak entzutea hauek disko osoan izango duten zentzuaz eta indarraz jabetzeko. Beñat ezagutzen dugunok badakigu bere-berezko lurraldean barneratzen dela “dantza tribala” aipatzen dugunean. Bakarrik dabilenean oinarri hori aukeratzen baitu bere kantu indartsuenentzat: bere eskuz egindako danborra eta harriaren kontra jotzen dituen kanaberak. Gure kantarien artean hamarretik bederatzik konposiziorako eta interpretaziorako hautatzen duten gitarra eta pianoa alboratuz, kontrakarrean, Beñaten kantu eta kantaera “salbaia” da, eta propio aldarrikatzen du –basa eta salbaia hitzak, behin eta berriz agertzen dira bere kantutegian–. Iparramerikatako natiboekin duen lotura haren ibilbide osoan antzeman liteke. 1991ko Lili purpreako Indien piezan kasu, Navajo tribuaren “two steps” herrikoi baten inguruko ia zortzi minutuko inprobisazio gogoangarria:

Hiru ahots aipatu ditut, eta horri dagokio lan honen bereizgarririk nabarmengarrienetako bat: Beñatenak hartzen du erdigunea, baina besteak sartzen direnean ez dute ohiko konpartsak edo apaingarriak izateko egiten. Gure belarriak ohituegiak daude abesbatzen harmonia klasikoetara –hiru tonuko bitarte gozoak, eta abar–. Ez joan hara horren bila: hiru bakarlari ditugu, eta bakoitzak bereari jarraitzen dio, ez tesituran soilik, baita melodia ulertzeko eran ere; eta hori, jazz maisuek lez, ondokoa tenkatuz. Diskoan antzematen dena, nabarmenago geratzen da oraindik zuzenekoetan.

Beste bi ereserkiek ere, aurrekoaren izpirituari jarraituz, dantzara bultzatzen gaituzte, eta ahotsen, gitarren eta perkusioen indarrez daude eramanak. Omaha berrikoa, zaldi gaineko kabalkadetan oinarrituriko erritmo ohikoa dugu –bikoitza oinarrian, baina hirukoitza bere barruan, Hego Ameriketako milongen kasuan gertatu bezala– kolpe bakoitzean azpimarratu nahi dituen hitz-ideiak aldarrika: Aldaketa (“aldatu ditzagun gogoa, aditza, bidea, bihotza”), Bakea, Damua, Barkamena, Adiskidetasuna… irrintzi batean lehertu arte. Wounden knee oihua, berriz, diskoa ixteko aukeratua izan da, azken aldarrikapen baikor eta borobil baten moduan: “Mendetan hautsi gaituzte, lehertu eta errautsi” baina eusten diogu “Iraupena bihotzean, lehen goizeraino”. Bashoren Wounded Knee Soliloquy  kantuaren izenburuari eta izpirituari eutsi diote, baina bakarrizketa aldarrikapen bilakatuz. Hiru ahotsak beste behin, eta errekastoaren ur-soinu goxoa amaieran.

“Otoitzak” ere hiru dira, Bashorengandik hartu eta bere horretan birsortuak ala guztiz beste esparru batera eramanak: Orphan’s lament, Salangadou eta Isabatik Mauleraino, azken hau Bordaren bertsoetan Axiariren konposizio berria. Orphan’s lament da disko osoan kantuaren egiturari hobekien atxikitzen zaion piezetako bat. Leloaren inguruan egituratua eta crescendo instrumentalak bidaia gozoan eramana: “Mi face was brown and my hair was long. / Cut my hair, hushed my song. / Will you wait, will you wait for me” (“Aurpegi beltza eta ile luzea / ilea moztu eta kantua isildu zidaten / Itxoingo al didazu?”). Garrasiari uko egiten ez dion erregu apala.

Salangadourena kasu berezia da, eta berezia ere gure musikariek eman dioten tratamendua. Ereserki kreoleari Bashok egin zion bertsioak ezagunagoa bilakatu zuen: haurra galdu duen ama larritu baten auhena. Bordak gehitu dizkion koplek auhen hori (“Ttipi Ttipi, zu, ihintz lorea…”) askatzeko balio dute, are gehiago xamurtasun larria fandango alai batez kantatua denean: “Ñiñako bubak darama. / Bruma ederren atean./ Itzuliren baita ama / egun euritsu batean”.

Eta hiru kantuz osaturiko diskoaren lehen zatia burutzeko Isabatik Mauleraino pieza dugu: XX. mende hasieran, Isabako emakumeak, arreoa osatzeko edo behar zituzten sosen bila, udazkenero, enaren bidea kontrara eginez, Mauleko espartinen fabriketara joaten ziren, eta oinez egin behar izaten zuten bidea gogoratuz osaturiko pieza hunkigarria dugu hau. Azpimarragarria da zein elegiazko giroa lortu den kantu honetan. Beñatek, nafar jotaren airez, hain berea duen kantaera ozenez –mendian edo plazaren erdian kantatzen zen era ia galduan–, Irazokiren gitarra arkuz igurtziaz eta txistuari ateratzen dion notez nola goratzen duten giro hori. Perkusioaren moldeek garai bateko “rock sinfonikoa” deituriko hura gogorazten didate hemen.

Norbait harrituko du hiru kantuok “otoitza” moduan kalifikatu izanak, baina halako kutsua hartzen diet, sailkatzeko joerari nolabait jarraitu beharrez: ozen zuzenduak dira beste norbaiti, beste horrek “otoitzean” ari dena salbatzeko ahala balu bezala –hori bera gertatzen da Omaha tribal prayer “ereserkian” ere, izenetik hasita, baina otoitzek badute barrura zuzentzen den zerbaiten jitea edo…

“Maitasun kantuak” deskribatzerakoan, zalantza gehiago pizten zaizkit. Ez al dira aurreko guztiak, bada, maitasun kantak? Arbitrarioa da, beraz, sailkatze hau, baina bada exaltazio berezi bat orain arte komentatu gabekoen artean: diskoa zabaltzen duen Wine songetik hasi, eta azken aurreko Ba-nin adixkide bat, Jon Miranderen poemarekin Beñatek aspaldian egin zuen kantu horretara arte. Tartean, Blue crystal fire eta Zuberoako Maitiak Bilhua holli daude. Distantzia handiko erreferenteak, beraz; hegaldatze handiak. Wine song da diskoaren lehen kantua, laztan bat bezala sartzen zaiguna –Mikel Azpirozen organo akordez lagunduta, Beñaten bertsiorik lirikoena–. Ondorengo perkusio- eta gitarra-fraseek ez diote enbarazurik egiten lirikotasun horri. Aitzitik, ondorengo sonoritatearen iragarpen modura funtzionatzen dute, berehala etorriko denaren indarra eta eztia batuz: “Come in, I hear a Voice from inside / drink- wine; Love- divine:/ be blind; to yourself-” (“Ahaztu behingoz zeure buruaz, eta zatoz, barru-barrutik entzuten dudan ahotsari jarraiki” modu librean esanda). Blue crystal fire da, ziurrenik, Josebak eta Beñatek elkarrekin jendaurrean gehien kantatu duten pieza. Hainbat bertsio indartsu dago sarean zuzeneko hauekin, baina diskokoa da agian delikatuena. Duen erritmo dantzagarria baliatuz barruraino sartzen den kantu horietako bat da; hitz goxoenak gorputzaren kulunkan eramateko modukoak dituena: “Wrap your blanket around me, my love […] Wash my tears away mi love […] Sweet smiling moonbeams: be my rhapsody, be my rhap-so-deep” (“bildu zure tapakia nire inguruan, maitea; xurgatu nire malkoak, izan nire hondoko rapsoda, maite-maitea…”).

Aipamen berezia merezi dute, azkenik, diskoaren hirugarren partean ageri diren Maitiak Bilhua hollik eta Ba-nin adixkide batek. Junes Chübürüri eskainia da lehena, Beñatek berarengandik jasoa, nolabait; maisu zuberotarraren aitorpen gisa hor ipinia, ziurrenik. 1988ko Arranoa diskoan sartu zuen bertsioarekin alderatuz –a capella kantatzen zuen han–, haren ahotsak irabazi duen kromatismoa eta aberastasun melodikoa aipatu behar. Oraingoan, gainera, Josebaren gitarra dobroak eta Julenen perkusio metalikoen kontrapuntu finek kantuak berezko duen xarma handitzea lortzen dute. Ba-nin adixkide bat 1991ko Lili purpreako bertsioan ezagutzen genuen. Ordukoan Dominique Regefen erdi aroko rabelak osatzen zuen giroa. Oraingoan, hiru musikarien arteko elkarrizketa guztiz iradokitzaileak handitzen du kantua. Poemaren hiru estrofak intentsitatean gora doan aldarri dira, misterioz beteriko oroitzapena zauri ireki bat odoletan: “Bala bat horra zeikü: / ene ala hire? / laguna du ebaki / zertako enai hunki / harekin ni ere!”. Esan behar da Miranderen hitzetan aurkitu duela Beñatek bere kantuak konposatzeko oinarri sendoenetakoa, eta horren erakusle da honakoa. Diskoan zehar interpretatzen diren Bashoren melodiak errazago sartzen dira, dudarik ez, baina zortziko alaienaren amaierako aldarriaren aurretik, bi kantuon sakonerak gure paisaia minenen lekuko bihurtzen dira.

Aipatu dut hasieran zer funtzio betetzen duten gitarra-solo laburrek diskoaren egituran. Inpresioa dut Irazokik nahi izan duela azpimarratu Gitarra onomatopeikoa bezalako lanean garatzen ari den ikerketa, eta erakutsi, bidenabar, norainoko helmena izan dezakeen lan horrek Axiaritarrekin aurrera daraman uztarketan.

Beste behin esanez, hiru musikariok zuzenekoak dira lehenik eta behin, eta disko honetarako piztu den elkarlanak izango du ondoriorik. Haien lehen zuzeneko kontzertuan, Donostian, izan ziren jada aldaketak: Basoan I interludioak beste dimentsio bat hartu zuen Julenen kantu turkiarrarekin, eta Wounden knee oihua pieza, diskoari eta kontzertuari amaiera eman ziona, kantu pigmeo batez borobildua izan zen.

 

  1. ZABALDU HIRUGARREN BELARRIA. Oier Etxeberriaren Locuela diskoaz

(Ondorengoak ere, izen bereko gogoeta luzeago baten zatiak dira)

“Iru belarri-mota bereizi oi ditugu: 1) ageri dan aragizko belarri au; 2) irudimenaren belarria, ta 3) adimenarena edo zentzu ispiritualena esaten zaiona. […] Lenengoarekin musika zoragarria entzuten da. […] Bigarren belarria, irudimanarena, lanean jartzen da bere oroimena edo gogoramena piztuz. Zango-ariña da, ta guztiz ibiltari. […] Geldiro-geldiro, motelduz motelduz joaten da, adimena bakarrik geltizen dala, entzundako arri-bizi edo oiartzun edo erantzun erdi-ixil batekin. Ola dijoa ixilduz, osotara itzali dedin arte, soñu, sorgin-soñu ta nolanaiko ots bixiko edo diferenteak. Hirugarren belarria antxen asten da.”[1] Orixe, 1971. Jainkoaren billa.

Zalantzak izan ditut artikulu honi izenburua jartzerakoan. Zer da zehazki Oier Etxeberriaren azken lanak proposatzen diguna? “Soinu-homeopatia”?, “Trantze baterako proposamenak”?, “Glosolaliarako neurrizko ariketa laburrak”? Horietatik asko duela iruditzen zait; zerbait erakusten digula eta gehiena ezkutatzen, Inazioren hitzak berak bezala.

Pieza oso laburrak dira guztiak, hiru minutuko kantuen muga horretara ere ailegatzen ez direnak normalean (bost minutu pasatxo irauten du bigarrenak, eta bi zatitan dago banatuta), eta tamaina kontu hori nahita egina dela iruditu zait. Leiho moduan funtzionatzen dute piezek, baina leiho zirrikituak ireki eta berehala ixten dira beti. Trantze batetik edo trantze batera zuzentzeko sortuak, baina trantze horiek denbora arruntetik aterako bagintuzkete, zenbat minutu beharko lituzkete orduan piezek?

Gidaritza nahi duenarentzat, horra Elquiko Kristoren hitzak Niño de Elche-ren ahotsean kantatuak: “A mí me parece evidente / que religión y lógica a la larga / vienen a ser prácticamente lo mismo / se debiera sumar / como quien reza un ave maría / se debiera rezar / como quien efectúa una operación matemática…”. Eta: “Resumiendo la cosa / al tomar una hoja por una hoja / al tomar una rama por una rama / al confundir un bosque con un bosque / nos estamos comportando frívolamente / esta es la quinta-esencia de mi doctrina / felizmente ya comienzan a vislumbrarse / los contornos exactos de las cosas / y las nubes se ve que no son nubes / y los ríos se ve que no son ríos / y las rocas se ven que no son rocas…”[2].

Harrigarria da zenbaterainoko antza duen azken testu honek hainbat irakaspen budistarekin: “Esnatze-bidearen hasieran mendi dira mendiak; gero, mendi izateari uzten diote; baina mendi bihurtzen dira, berriz, azkenerako”. Ez dakit Elquikoa hirugarren urratsera ailegatu zen, Parraren bertsioan jarraitzen baitu: “…y las rocas se ve que no son rocas / son altares / ¡son cúpulas! / ¡son columnas! / y nosostros debemos decir misa”. Agian, bai, ezen bere bizitzaren azken urteak erretiratuta eman omen zituen, prediku guztiak alde batera utzita.

Etxeberriaren lanaren une bakoitzak zerbait iradokitzen eta eskaintzen digu: Tolosako karmeldarren elizan grabaturiko David Azurzaren kontratenor ahots zerutiarra, esaterako, baina beti makina hotsen kontrapuntuz osatua, edo aireportuetan eta autobideetan jasotzen ditugun ahots mekanikoez (“Hartu zure tiketa, mesedez”). Mamuz osaturiko koroez edo elizetako organoen aztarnez; soinu organikoak edo kosmikoak, nonahi… Bertikaltasuna iradokitzen zaigu bi piezatan (Alfabeto vertical I eta II): ahots eta soka soinu hautsiak, totelka ari diren borborrak, urrunetik entzuten diren makinak, eskala zerutiarrak… HE-MEN-NA-GO mantra tibetarra bilakatua E-E-A-O bokaletan putzuratuz, H-M-N-G kontsonanteen kolpez… Diskoaren izena duen pieza jostalaria da, haur ahotsak gizonezkoenekin nahasten dira, urrutiko zaunkekin, oihartzun aztoragarriekin, arrastiriko ordu sakratuetan… –nabaria Xabier Erkiziaren ekarpena.

Aztarnak ditugu, zuzenean osatu beharreko proposamen baterako ideiak. Baina proposamen horiek Orixek aipatu Hirugarren Belarrira zuzenduak daudenez, alferrik ibiliko gara “ageri den belarriarekin” edo “irudimenarenarekin” haietaz jabetzen saiatuta. Ez zaigu “musika zoragarrian” geratzeko aukerarik eskaintzen, ezta “oroimena edo gogoramena piztuko duen” horretan ere. Beste ariketa mota bat iradokitzen digu, zentzumen guztiak “geldiro-geldiro, motelduz motelduz” joango diren eremu horretara gidatuko gaituena. Orixeren hitzak beste behin gogoratuz, “adimena bakarrik geltizen dala, entzundako arri-bizi edo oiartzun edo erantzun erdi-ixil batekin- Ola dijoa ixilduz, osotara itzali dedin arte, soñu, sorgin-soñu ta nolanaiko ots bixiko edo diferenteak. Hirugarren belarri antxen asten da”[3].

[1] Etzanak nireak dira.

[2] Nicanor Parra, 1977. Sermones & Prédicas del Cristo de Elqui. Galería Época. Diskoan, bigarren eta seigarren piezak, hurrenez hurren, Canción del Cristo de Elqui I eta II.

[3] Hirugarren belarria da Oier Etxeberriaren egitasmo orokorrago baten izena. Xabier Erkiziarekin eta beste hainbat aditurekin 2011-2013 bitartean ospatu ziren jardunaldiak ere izen horren pean egin ziren. Etxeberriaren ibilbide musikalaren entzumen eta adierazpen orokor bat nahi duenak, ordubeteko saioan eskaini zioten RTVko Ars Sonora saioan.




EROS, THIMOS eta KIROL MOBILIZAZIOA Hiru galdera eta bi gehigarri Ekialde Urruneko begirada batetik


(Donostiako Tabakalerak 2018ko otsailaren 10ean antolaturiko “Hizketaldi Handia” barruan eskainitako hitzaldia, “Ariketak: La segunda respiración” jardunaldien barruan).

BAT. Zer pentsatuko lukete nireak bezalako gurasoek, alegia orain ehun bat urte jaio eta XX. mendean zehar nekazaritza-bizimodutik industrializazio intentsibora igaro ziren haiek, egungo kirol-mobilizazioa ikusita?[1]

Indarrean dugun kirol-mobilizazioa zenbaterainokoa den jabetzeko, Donostiako Udalaren kirol-patronatuko datuak kontsultatu ditut, jakinda udalerri horretakoak joera orokor baten isla baino ez direla. Donostiako 180.000 biztanle inguru horien herena dago udalaren kirol-patronatura afiliatuta: 55.000tik gora erabiltzaile eta 20 kiroldegi. Datu hauetan ez dira kontuan hartzen kirol-federazioetako kopuruak, ezta eskola-kirolakoak ere. Donostia Kirola patronatuko adituen arabera, kirol-jardueraren % 60 kalean egiten da, instalazioetatik at beraz. Luis de la Cruzek hemen bertan adierazi duen bezala, taldean egiten den kirola behera doa azken hamarkadetan, gero eta konplikatuagoa baita talde bat osatzea futbol- edo saski-baloi partida bat jokatzeko, eta bakarka, norbera bere buruarekin norgehiagoka aritzeko joera nagusitzen ari da.

Errepara diezaiogun lasterketei, egungo mobilizazioaren adibide behinenari: 36 ospatzen dira urtean Donostian, non 70.000 lagunek hartzen dute parte (eta beste 20 lasterketa gehiago Donostialdea osorik hartuta). Ezagunenak, Donostia-Behobia maratoi-erdiak, 30.000  partaide inguru ditu; horietatik, 8.000 gipuzkoarrak dira (714.000 biztanle inguru). Populazioaren erdiak astean bitan praktikatzen du lanetik aparteko jarduera fisikoren bat, eta bi herenek astean behin, gutxienik.

Hor ez dira sartzen hamarnaka kiroldegi pribatuk eta Donostiako Udalak berak eskaintzen dituen beste hamaika jarduera “fisiko” –yoga eta mindfulness barne–, zeinak kultur patronatuak antolatzen baititu kultur etxeen bitartez. Donostialdeak Europa iparraldeko lurralde aurreratuenen artean dago mobilizazio-mailan, eta Euskal Herriko lehen bi udalerri “onenen” artean.

Esan beharrik ez dago jarduera hauek guztiz arrotzak zirela nire gurasoentzat eta nik gaztetan ezagutu nuen munduarentzat. Mutikoak futbolean eta pilotan jolasten ginen, mendian gora eta behera aritzen ginen bezala, edo borroketan, baina hark ez zuen egungo “kirol-jarduera”ren ezaugarririk.

Zein mobilizazio mota sustatu eta antolatzen zen 1950eko hamarkadan, egun kirolak duen konnotazio berdintsuekin –aldi berean jarraitua eta unean uneko bultzada masiboak eskatzen dituena; uneko niaren eraikuntzan ezinbestekoan–? “Misio Katolikoak” ziren mobilizazio horiek, nire ustean. Urtero herriz herri eta hiri guztietan antolatzen ziren, garaiko aginte zibil, militar eta erlijiosoen esku gotorretik. Haien buru, “misiolariak” ziren: lan horretarako prestaturiko garaiko coach agitatzaile iaioak[2]. Bi aipatzeagatik, 1951n Gasteizen ospaturikoa eta 1953an Bilbo inguru osoa, Galdakaotik Portugaleteraino, hartu zuena aipatuko ditut. Gasteizek 52.000 biztanle zituen orduan, eta, bi asteko misioaren ondoren, nagusi guztiak konfesatu omen ziren (bana-banako konfesio masibo horiek zuten ageriko helburu nagusia misioek). Nerbioi inguruko 500.000 biztanletik 300.000 lagunek hartu omen zuen parte zuzen hiru aste iraun zuen misioan: 300 misiolari 100 misio-puntutan jarriak, hiria bozgorailuz betea, eguneroko parteak irrati eta egunkarietan, prozesio etengabeak…[3]. Bistan da beste hainbat konnotazio ere presente zirela urte haietan: gerra osteko Nazional-Katolizismoa bereziki, baina horrek ez dio zentzua kentzen alderaketari, nire ustez.

  1. Zer zen gorputza nekazarientzat eta industriako langileentzat; eta zer bilakatu da egun, gu gehienontzat?

Nire gurasoen eta haien aurrekoen munduan, gorputza atsekabea zen; sufrimendu- eta tentaldi-iturri etengabea. Jaiotzeak zekarren nahigabetik irteteko, salbaziorik egotekotan, gorputzetik ihes betean baino ezingo zen eskuratu. Agintarien esklabo bilakatzeko, gorputzean esklabo behar genuen lehen: haren bulkadak erreprimitu eta zapaldu beharrekoak ziren.

Badirudi beste muturrera jo dugula azken hamarkadetan: Kristautasunari loturiko antzinako ikusmolde hura suntsitzeko altxatu zen nire belaunaldiko zati handi bat, eta, besteak beste, gorputzaren zapalketa horren aurka egin genuen “sekularizazioa” deituriko askapen-prozesuan. Baina inozoegiak ginateke pentsatuko bagenu hori baino ez zela gertatu. Kapitalismo globalaren azken ereduari ere ez zitzaion erabilgarri gorputzarekiko harreman hura. Laburbilduz esan genezake egungo gorputza osasun perfektuaren aldeko borroka-zelai bilakatu zaigula;  gizaki ororen gune trebatu, “osasuntsu”, garden eta birmoldaketarako beti prest etengabe eraiki beharreko gunea. Zaintzaz aritzen gara azken urteetan, baina modu zehatzago eta, aldi berean, orokorrago batean, “antropoteknikez” aritu beharko ginateke aldaketa hauen dimentsioa eta helmena ulertzeko. Gorputza beti baita une bakoitzean eraiki beharreko niaren isla eta instrumentua[4].

Hemen, fenomeno erlijiosoaren paradoxa batean sartzen gara. Alde batetik, esparru erlijiosoen baitan garatutako teknikek ezinbesteko funtzioa bete dute ni modernoa eraikitzeko. San Ignazioren Gogo Jardunak, ariketa autogeno auto-eraikitzaileak, horren adibide behinena lirateke, gure artean. Esan genezake azken finean Erlijioa bera gaizkiulertu baten ondorio dela, edo, Sloterdijk-en hitzetan, zehatzago esateko, “kasu gehienetan, zenbait jarduera mentalez osaturiko ariketa-sistema bat oker interpretatua eta, maizegi, psikodinamikoki noragabetua, zeinak, prezio-erdiko aszetika bat oinarri hartuta, hasi berrien akatsak eta subjektibotasun patologikoaren ezaugarriak Kausaren muinaren gailurrera jasotzen baititu”. Baina, esan bezala, gorputz zapaldu hura baliogabetua geratu da egungo jendarte erotizatuan, indarrean den azken kapitalismo mundializatuak behar duen horretan. Gure aurrekoei ez bezala, gure hutsune existentziala kontsumituz beteko dela esaten zaigu egun etengabe, gupidagabe; unez uneko desioaren bulkada orori men eginez, alegia. Egungo langile kognitibo, self-made eta auto-esplotatu, prekarizatu eta ziurtasunik gabeak gorputz-arima ongi trabatu bat behar du, errepresio hutsak ez baitu balio dagoeneko.

HIRU. Zer pentsatuko luke antzinateko txinatar batek (XIX. mende bukaerako batek edo) gure kirol- eta gurputz-ariketen jarduera eta mobilizazioa ezagutuko balu?

Galdera honi erantzuteko, beste bati erantzun behar diot aurretik: “Nor naiz ni alegiazko txinatar horren izenean mintzatzeko?”. Familia katoliko zorrotz batean sortu nintzen, eta XIX. mende bukaerako eta XX. hasierako bigarren industrializazioak behar zituen langile zintzoak hezteko Elizan sorturiko sekta espezializatu batek hezia naiz –salestarrez ari naiz; “Ciudad Laboral Don Bosco” zuen izena Pasaia-Errenteria aldeko gazte guztiak trebatzeko Gipuzkoako Aurrezki Kutxak eraiki zuen kolegio erraldoiak, 1960an Francok berak inauguratuak–. 70eko hamarkadan, hori guztia arbuiatu eta 68ko haize berritzaileekin, iraultza sozialaren eta gorputzaren askapenaren alde borrokatu zuen belaunaldikoa naiz. Ahalegin haien mugen kontra jo nuenean, Ekialdera abiatu nintzen, garai hartako  asko bezala. Eta ia berrogei urte daramatzat Txinako hainbat sistema eta ariketa praktikatuz eta partekatuz. Zer dela eta ahalegin hori? Hasieran oso modu kontzientean ez bazen ere, orain esan dezaket bazirela bi arrazoi garbi ibilbide horretan mugarri.

Bat: entrenamendu horrek ez zuen gorputza ukatzen; aitzitik, gorputza bera hartzen zuen ikerketa-oinarri. Baina, aldi berean, gorputz hori ez zen egun inposatu zaigun “gorputz erotikoa”, gorputz thimotikoa baizik.

Arestian aipatu bezala, egungo sistema ekonomiko, sozial eta kulturalak erotizatu egin du erabat geure psikea. Eta hori “indar thimotikoen” kaltean eta ukazioaz gauzatzen da. Norbera nor den, zer daukan, zer ahal duen eta zer izan nahi duen galdera-baieztapen horietan gauzatzen den energia mota horretaz ari naiz Thimos termino greziarra aipatzerakoan: duintasun-, justizia-, harrotasun-, sumindura- eta borroka-grinaz, bai eta mendekurako grinaz ere. Indarrean den psikologiaren arabera –psikoanalisia ulertzeko mende oso bateko modu baten eraginez, neurri handi batean–, indar thimotikoak Erosaren bulkaden aseezintasunetik sortzen diren indarrak dira; bigarren mailako “sublimazio” joeretatik, alegia[5]. Aitzitik, nik ezagutu ditudan ariketa-sistema askotan, agresioa lehengaia izanik, ez da eros asegabe baten ondorio patologiko gisa tratatzen. Eta hortik abiatuz, gogo eta gorputzaren konexio egokiaren bilaketa dira indartzen eta lantzen direnak –indarraren zentzua eta adierazpena, norberaren eta bestearen espazioaren gaineko ikerketa eta joko etengabea–. Beraz, han ez zegoen horren sutsuki arbuiatzen nuen gorputzaren ukazio zapaltzailea eta bai, ordea, izakiaren beste hainbat dimentsio lantzeko aukera.

Bi: han ez zegoen hutsunefobiarik. Aitzitik, edozein eraikuntza intelektualen baldintza gisa, isiltasunarekiko gaitasun zaildua eskatzen zen, gorputzaren nahiz gogoaren isiltasuna. Ezagutu eta lantzeko aukera izan ditudan ariketek, modu praktikoan eta gorputzetik abiatuta, esparru oso bat zabaltzen didate egunero. Haietan “gorputzaren zailtzea” ez da beraz helburua, ariketa-proposamen baten oinarria baizik.

Horra, bada, txinatar hipotetiko horren –eta nire– erantzuna: egun indarrean dauden jarduera fisikoak benetan dira zatarrak, dorpeak, arriskutsuak eta kaltegarriak gorputzarentzat, eta, bereziki, izpirituarentzat. Gorputzaren ustezko zaintzaren izenean, haren esplotazioan eta gure alderdi patologikoen elikatzean sartzen gara: hiperkonpetizioa eta suntsiketa izan litekeen auto-esplotazio gupidagabean. Geure gorputzari ematen diogun tratua ez da munduari oro har ematen diogunaren oso bestelakoa.

LEHEN GEHIGARRIA: Ekialdea eta gu.

Esan nahi du horrek hainbat propagandista merkek dioten bezala “Ekialdean dagoela irtenbidea”? Ez. Batetik, Ekialdea eta Mendebaldea kategoriak ez daudelako indarrean dagoeneko. Lurraldeen arteko aldeak alde, egungo munduan ez dago jada inongo Ekialderik ala Mendebalderik. Gero eta azkarrago, eredu berdinen moldean ari gara han eta hemen; Txinan Europan baino modu bortitzagoan, agian. Bestetik, ez naiz funtsean zenbait teknikari buruz ari, haien diseinuaren oinarrian dauden irizpideez baizik, giza kontzepzioari buruz, alegia. Kontzepzio horiek  eragin nabarmena dute ondorioz garatzen diren teknika eta ariketetan, noski, baina ez dugu eredua eta teknika nahasi behar. Finean eskura ditugun teknika edo sistema guztiak erabiltzen ditugu “behar” dugun eredua eraikitzeko eta indartzeko, haien erabilera instrumentala eginez.

Bestalde, gorputzetik ihes egiteko grina unibertsala da. Lehen, hil osteko “beste munduan” edo “beste haragitzeren batean” lortzen bide zen. Egun, ihes horretan jarraitzen dugu, gorputzaren trebakuntzan buru-belarri bagabiltza ere[6]. Kapitalismo bortitzena konturatzen da hainbat “Ekialdeko teknikak” duten erabilgarritasunaz, zertarako eta beharrezkoak dituen gizon-emakume auto-eraikien estres-maila kontrolatu eta haien produktibitatea mantendu edo hobetzeko. Davoseko azken gailurrean meditazio-gela bat atondu zen, eta mundu digitaleko multinazional handienek barneratua dituzte mindfulness edo yoga bezalako praktikak. Sistema horien erabilera ez-instrumentalean dago gakoa, baina gauza bera aplikatu liteke ibiltzeaz edo korrika egiteaz ari garenean. Estres endemikoari, antsietate eta depresio gero eta hedatuari aurre egiteko, berehala izango gara behartuak meditazioa, yoga edo taitxia egitera, puntako hainbat enpresatan jada gertatzen den moduan, “kirola” egitera gero eta behartuago sentitzen garen modu berberean.

Bestalde, hilezkortasunaren bilaketa eta betirako iraun beharraren eldarnioa han eta hemen izan dira garatuak, Ekialdean gehiago agian. Gorputza habitatzea bete ezin den hutsunean amiltzea bezala baita guztiontzat. Gure tradizioetan mundu transzendental bat eraiki zen horri erantzuteko. Ekialdean, berriz, sekulako indarrez garatu ziren gorputzaren morrontzetatik ihes egiteko sistema sofistikatuak, gorputza bera desegin eta, bide horretatik, hilezkortasuna amets –yoga bera eta Txinako hainbat sistema alkimiko, horren adibide garbiak dira.

BIGARREN GEHIGARRIA: aipaturiko tekniken ezaugarriak.

“Horrela ez, baina nola?” planteatu izan den galdera da, behin eta berriz. Saihestezinezko galdera, bestalde, ariketaz ari garenean. Saiatuko naiz zenbait irizpide bitartez erantzuten, hauen inguruan sorturiko gaizkiulertuak seinalatuz.

Erlaxazioa da aipatu sistemen baldintza eta sarrera. Beste modu batera esanda, pasibotasunak lehentasuna du, aktibotasunaren aldean. Bistan denez, sekulako gaizkiulertua ekarri du horrek gurera: esaten da –eta mendebaldeko ikerlari unibertsitariek behin eta berriz baieztatzen digute– Ekialdeko hainbat sistema bikainak direla erlaxatzeko, estres-maila kontrolatzeko eta baita zoriontsu bizitzeko ere. Baina sistema horientzat erlaxazioa ez da inondik ere helburua –budismoaren lehen ikasketa Dhukkaren nobleziaz[7] ari zaigu, ez “zorionaz”–. Horregatik nahasten dira praktika horiek axaleko ariketa autogenoekin.

Bigarren irizpide bezala, erlazioa aipatuko nuke. Gure baitakoa nahiz bestearekikoa. Eta horra bigarren gaizkiulertua. Energia gora eta energia behera aritzen da Ekialdeko hainbat “aditu” bere formulen alde sotila eta ezkutua goratu nahirik. Baina zer ulertzen dugu guk energia delako hori aipatzen zaigunean? Fluxu misteriotsuak, indar sotilak eta ahalmen bereziak… Erlazioaren ideia askoz ere argigarriagoa zaigu maila honetan, ordea: geure buruarekin landu beharrekoa, hasteko, berezko baitugu buruaren eta nahien arteko zatiketa, sentimenduen eta gorputzaren artekoa, eta abar. Energiaz ari bagara, e-mozioaz aritu behar nahitaez[8]. Aurrekoa laburbilduz, Indarra-Erlaxazioa, Barne- Kanpo-begirada binomioak hasiberrien eta azaleko kategoriak baino ez dira: indar erlaxatu bat eta kanpo-barne batasunaz ari behar ahalegin etengabean.

Kanpotik begiratuta erridikuluak diruditen postura geldoetan edo mugimendu mantso eta erritualetan gordetzen da muina: behin eta berriz errepikatzen zaizkigun gida-lerroak dira “ez eman ezer muturrera”; “zirkulu etengabe eta errepikakorrean barneratu”… Baina horiek ez dira oinarrizko irizpideak baino, abiatzeko atea edo zirrikitua, askorentzat frustrazio- eta ezintasun-iturri etengabea. Ariketez ari garen guztietan –baita sorkuntzaz ari garenean ere– oinarrizko eta ezinbesteko printzipioak lirateke hauek, bestalde. “Buru nahasi bat, pentsamendu nahasi bat baino ez du sortuko sabelarekin eta bihotzarekin pentsatzeko gai ez denak”.

____________________________________

Oinarrizko erreferentziak:

[1] Ez naiz hemen ariko kirol profesionalaz, ez kirol-espektakuluaz (medioetan hainbeste okupatzen duten horietaz), ezta kirol-ekonomiaz ere (33.000 enpresa, 200.000 langile, 4.500 miloi € Espainian, aste honetako artikulu batean).

[2] XVI. mendeko Kontrarreforma Katolikotik datorren mugimendu hau XVIII. eta XIX. mendeetan garatu eta finkatu zen gehienbat, Belen Altunaren Euskaldun Fededun liburuan (Alberdania 2003) argi eta zehatz esplikatzen den moduan. Badira Txirritaren bertso ezagun batzuk, Goizuetako misiyua izenekoak, haien giroa islatzen dutenak herri txiki batean.

[3] Las grandes misiones de Vitoria (1951) y del Nervión (1953).

[4] Antropoteknikaz Peter Sloterdijkek erabiltzen duen moduan ari naiz, bere Du mußt dein Leben ändern: Über Anthropotechnik. Suhrkamp, Frankfurt am Main, 2009. (Gaztelaniaz: Has de cambiar tu vida. Sobre antropotécnica. Pre-Textos 2012; frantsesez: Tu dois changer ta vie ! Maren Sell éditeur, 2011). “La respuesta se ha de dar haciendo referencia a la emergencia de la antropotécnica en el “tiempo axial” de la ejercitación. Tan pronto como uno sepa que está poseído por programas que marchan por sí mismos –afectos, costumbres, representaciones– habrá llegado el momento de tomar medidas que rompan ese estado de posesión. El principio de éstas consistiría, como ya se ha señalado, en pasar al otro lado de los sucesos repetitivos. Desde que se ha descubierto en la propia repetición el punto de arranque para adueñarse de ella, tal transición aparece como realizable según reglas precisas. En este descubrimiento la diferencia antropotécnica celebra ya su estreno” (Antropotécnica: volver el poder de la repetición contra la repetición, 256 or. gaztelaniazko edizioan) Liburu honen gaineko iruzkina: http://uberan.eus/?kaia/item/juan-gorostidiren-liburu-gomendioa.

[5] Eros eta Thimos kontzeptuak Sloterdijki hartu dizkiot, beste behin, haren Zorn und Zeit. Politisch-psychologischer Versuch liburutik (Suhrkamp, Frankfurt am Main, 2006). Gaztelaniaz: Ira y tiempo. Ensayo psicopolítico. Siruela 2010; frantsesez: Colère et Temps. Essai politico-psychologique. Maren Sell, 2007.

[6] Horretaz aritu naiz Santiago Alba Ricoren Ser o no ser (un cuerpo) liburuaren Una invitación a la caída iruzkinean.

[7] Budismo zaharraren “Egia Nobleez” ari naiz. Dhukka terminoa “oinaze” hitzera itzuli izan da normalean Mendebaldean, baina itzulpen zabarra da hori. Giza  izaeraren berezko asegabetasunaren nobleziaz ari zaigu dhukkaren egia.

[8] Emozioen esparru autonomoaren eta aldi berean bitartekariaren esparruaren deskubrimendua sor zaio psikoanalisiari, baina ezaguna zen aurretik Ekialdean. Gai hau landu dut Levantar la mirada liburuko bigarren atalean (Salud, enfermedad, energía, terapia izenekoan, bereziki). Kirolari zuzen eskainitako kapitulu bat ere irakurri liteke bertan.




EROS, THIMOS y MOBILIZACION DEPORTIVA Tres preguntas y dos adendas desde una mirada Extremo-Oriental


(Transcripción de la ponencia presentada para la “Gran Conversación” que Tabakalera de San Sebastián organizó el 10 de febrero de 2018 dentro de las jornadas “Ariketak: La segunda respiración”).

UNA. ¿Qué pensarían mis padres, nacidos hace cien años en un mundo rural, transformados obreros industriales más tarde, si contemplaran la actual movilización deportiva?[1]

Para hacernos una idea de la dimensión de la actual movilización deportiva, he consultado los datos del Patronato Municipal de Deportes de San Sebastián, sabiendo que indican una tendencia general. Un tercio aproximado de los 180.000 habitantes de la ciudad está afiliada a dicho patronato: son los 55.000 usuarios de los 20 polideportivos municipales. Estos datos no incluyen a las federaciones deportivas ni al deporte escolar. Según los expertos del Patronato, además, el 60% de la práctica deportiva se practica en la calle, al margen de las instalaciones. Según comentaba aquí mismo Luis de la Cruz, en las últimas décadas se está produciendo un descenso del deporte practicado en grupo a favor del que se practica en soledad, en competición con uno mismo.

Si nos fijamos en el running, paradigma del último caso, en nuestro municipio se organizan 36 carreras al año en las que participan 70.000 personas (y otras 20 carreras más en la comarca). En la más conocida (la media maratón Behobia-San Sebastián) participan unos 30.000 corredores al año, 8.000 de ellos guipuzcoanos (de una población de unos 714.000 habitantes). Más de la mitad de los donostiarras practica algún ejercicio físico dos veces por semana y, al menos una vez, más de los tres cuartos.

No he tomado en cuenta las decenas de instalaciones privadas o las actividades “físicas” que promueve el mismo ayuntamiento –incluidos el yoga o el mindfulness–, desde su Patronato de Cultura. San Sebastián ocupa un puesto comparable al de las ciudades deportivamente más movilizadas de Europa y se encuentra entre los dos municipios de mayor actividad del País Vasco.

No es necesario recordar que todas estas actividades eran completamente extrañas para mis padres y su mundo, lo mismo que para el de mi infancia. Los chicos de entonces jugábamos al fútbol o a la pelota, lo mismo que nos perdíamos por las colinas cercanas para organizar peleas de bandas y otras aventuras bastante extrañas al “espíritu deportivo” actual.

Me he preguntado por las movilizaciones colectivas que se organizaban en la década de 1950, que pudieran tener connotaciones parecidas a ésta –permanentes, por un lado, y necesitadas de fuertes impulsos masivos y regulares por otro–. Y me parece que lo más parecido de aquella época eran las “Misiones Católicas”. Se organizaban todos los años en cada población, incluidas las ciudades, promovidas con un parecido entusiasmo por las autoridades civiles, militares y religiosas de la época. Eran dirigidas por unos atletas de la retórica llamados misioneros, verdaderos coach movilizadores intensivamente preparados para su tarea[2]. Mencionaré dos de estas celebraciones de las que he encontrado un rastro: la organizada en Vitoria en 1951 y la de la comarca de Bilbao –desde Galdakano hasta Portugalete– en 1953.

Vitoria tenía entonces 52.000 habitantes y la misión consiguió cumplir plenamente con sus objetivos, tras dos semanas de agitación: la confesión masiva de la población. En la famosa “Misión del Nervión” que incluía a los cerca de 500.000 habitantes de la comarca, las crónicas de la época hablan de una participación directa de unos 300.000 a lo largo de los cien puntos de misión instalados por los 300 misioneros que dirigieron las tres semanas de su duración. Podemos imaginar la ciudad sembrada de altavoces y los partes permanentes transmitidos por la radio y la prensa de la época, además de las procesiones diarias y otras liturgias[3]. Evidentemente, hay que considerar otras connotaciones de estas celebraciones y, en particular, el impulso del “Nacional Catolicismo” de la postguerra, pero esto no invalida el paralelismo que trato de indicar.

DOS. ¿Que representaba el cuerpo para los campesinos y los obreros industriales, y qué para la mayoría de nosotros?

En el mundo de mis padres y sus antepasados, el cuerpo era una pesada carga. Medio de dura subsistencia y fuente constante de sufrimiento y de peligro. Para liberarse del destino de haber nacido, se creía entonces en un más allá tras la muerte. Para poder sobrevivir convertirse en esclavos de los poderosos, debíamos ser ante todo esclavos en el propio cuerpo, domado para reprimir sus impulsos.

Da la impresión de que en unas pocas décadas nos hemos desplazado al extremo opuesto: una parte considerable de mi generación se levantó contra aquellas concepciones impuestas por el cristianismo en un proceso “secularizador” que, entre otros intentos, trataba de liberarse de la represión ejercida sobre los propios cuerpos. Pero seríamos muy ingenuos si pensáramos que lo ocurrido puede reducirse a términos tan simples. Al nuevo modelo de capitalismo mundializado tampoco le servía la vieja relación con el cuerpo. Resumiendo, podemos asegurar que hoy el cuerpo se ha convertido en un campo de batalla para la consecución de una “salud perfecta”; un espacio entrenado, saludable, transparente y siempre dispuesto para las readaptaciones exigidas por las circunstancias productivas y sociales. Se habla cada vez más de los “cuidados” pero para comprender el alcance de estos cambios creo que es preciso pensar en “antropotécnicas” ya que, entonces y ahora, el cuerpo es siempre reflejo e instrumento del yo requerido por cada época y situación[4].

En este punto nos enfrentamos a una de las paradojas del fenómeno religioso. Por un lado, las técnicas desarrolladas en el ámbito religioso han sido fundamentales para la construcción del yo moderno. Los “Ejercicios Espirituales” de San Ignacio de Loyola como ejercitación autógena serían el ejemplo paradigmático entre nosotros. En este sentido, podemos considerar la religión como un gran malentendido. En palabras de Sloterdijk “la ‘religión’ no es en principio, la mayoría de las veces, otra cosa que un sistema de prácticas mentales malinterpretado y además, con frecuencia, psicodinámicamente descarrilado, tomando como base una ascética a mitad de precio, donde los errores de principiante y las características de la subjetividad patológica se han visto elevados a la categoría de esencia de la Causa”. Como digo, aquel cuerpo reprimido ha dejado de ser funcional en la actual sociedad erotizada imprescindible al desarrollo del último capitalismo mundializado. A diferencia de a nuestros mayores, ahora se nos martillea para hacernos creer que cualquier vacío existencial puede ser llenado si nos rendimos cada instante al impulso de un deseo hostigado por la llamada del consumo. Para el trabajador cognitivo, self-made y autoexplotado, precarizado y sin futuro previsible, es necesario un cuerpo y un espíritu bien entrenados, para los que la pura represión ha dejado de ser útil.

TRES. ¿Qué pensaría un chino de la antigüedad (pongamos que de finales del siglo XIX) si contemplara nuestras actividades físicas y la movilización deportiva de este tiempo?

Lógicamente, tengo que responder a una pregunta previa antes de contestar a ésa: ¿quién soy yo para hablar por la boca de ese chino? Nací en una familia estrictamente católica y fui educado hasta los 17 años por una de las sectas que han ido surgiendo en la Iglesia dedicadas a la formación de los cuerpos y las almas de cada época. Me refiero aquí a los salesianos, surgidos a finales del siglo XIX y principios del XX para la formación de obreros industriales de la segunda industrialización. El mismo nombre del colegio construido por la Caja de Ahorros Provincial para la formación de los jóvenes obreros de la comarca de Pasaia-Rentería lo dice todo: Ciudad Laboral Don Bosco, y fue inaugurada por Franco y varios de sus ministros en 1960. Alentados por el espíritu del 68, yo también me levanté contra todo aquello, en un impulso revolucionario tanto social como corporal. Cuando choqué contra los límites de aquella explosión dirigí como no pocos mi mirada a Oriente y he continuado investigando y transmitiendo algunos de los sistemas y ejercicios aprendidos de China durante cerca de cuarenta años. ¿Cómo puedo explicar hoy la intensidad y la duración de este desplazamiento? Obviamente, han sido los años los que me han hecho consciente de los impulsos que en un principio apenas lo eran, y encuentro dos motivos fundamentales.

Uno: aquellos entrenamientos no negaban el cuerpo. Al contrario, lo trabajaban deliberadamente como base de ejercitación. Pero, al mismo tiempo, dicho cuerpo no era el “cuerpo erótico” del que antes hablaba, sino otro al que podemos denominar “cuerpo thimótico”.

He dicho que el sistema económico, social y cultural de nuestra época está completamente erotizado y, para ello, necesita negar o reprimir las “fuerzas thimóticas”, esas que colocan a cada sujeto ante las preguntas fundamentales sobre sí mismo: lo que es, lo que posee, lo que puede y lo que desea ser. El término griego thimos se refiere a esa otra corriente que convive con eros para cuestionarse por el orgullo, la exigencia de justicia, el sentimiento de dignidad, y ocuparse de la indignación o de los impulsos guerreros o vengadores. Las corrientes psicológicas hoy dominantes –y una particular forma de interpretar el psicoanálisis ha contribuido a ello– tienden a considerar estos impulsos como resultado de la insatisfacción erótica y su “sublimación”[5]. Sin embargo, muchos de los ejercicios que he conocido toman lo agresivo como su materia prima fundamental y procuran, sin negarla, fortalecer una conexión adecuada entre cuerpo y espíritu más allá de la dicotomía característica de la civilización europea. La investigación y el juego con la fuerza y el espacio propio y ajeno son permanentes en dichas prácticas. Si me siguieron interesando, como digo, es porque allí no encontraba la negación y la represión ejercida sobre el cuerpo de la que trataba de librarme, y tampoco la búsqueda de una simple catarsis de las sobrecargas de rabia o impotencia que la neurosis tiende a sublimar. En esas condiciones se hace posible una investigación superadora de las tendencias puramente intelectuales o “terapéuticas” que se me ofrecían por estos pagos.

Dos: no encontré allí la fobia al vacío que también nos caracteriza. Por el contrario, la condición previa a cualquier construcción intelectual era una capacidad probada para el silencio corporal y mental. Los ejercicios que he tenido ocasión de conocer y practicar se convierten así en puertas de acceso a dimensiones desconocidas en cualquier ámbito de lo humano. Ni la ejercitación se convierte en doma represiva de la carne, ni la capacitación técnica es considerada como un fin en sí misma.

Volviendo pues a la pregunta sobre la actual movilización deportiva, la respuesta de ese hipotético chino –la mía– no dejaría lugar a dudas: la actividad física a la que somos empujados hoy masivamente es realmente tosca y torpe, peligrosa y a menudo perjudicial no solo para el cuerpo sino, muy especialmente para el espíritu humano. En nombre de un “cuidado corporal” somos instigados a su explotación intensiva alimentando nuestras tendencias más patológicas: una hiper-competición con nosotros mismos que no puede tener sino efectos destructivos. El trato que damos a nuestros cuerpos no es distinto del que damos al mundo en general.

PRIMERA ADENDA: Oriente y nosotros.

¿Quiere todo esto decir que “la respuesta está en Oriente” como muchos mercaderes del orientalismo pretenden? No. En primer lugar porque las categorías Oriente y Occidente han dejado de ser operativas. Sin negar las diferencias en culturas y situaciones particulares, las tendencias fundamentales son hoy convergentes, y estamos abocados a un modelo de vida único tanto en China como en Europa. Allí de forma incluso más violenta. Por otro lado, sería iluso considerar que el uso de unas u otras técnicas de ejercitación producen efectos tan dispares. Aunque los criterios que subyacen a su diseño –el tipo de ser humano sobre el que están concebidas– sean determinantes. Como digo, dichas concepciones son determinantes en el diseño de las mismas pero no tanto como para que la práctica de unas técnicas traiga necesariamente consigo la comprensión de dichas concepciones y menos aún las transformaciones que ellas implicaran. Cualquier técnica será utilizada, más allá de su concepción original, al servicio de las necesidades implícitas en quien se esfuerza en su práctica. Todos hacemos un uso instrumental de las mismas desde el “lugar” en que nos encontramos y que, en lo profundo, deseamos reforzar.

Por otro lado, el impulso por huir del cuerpo es universal. Los antiguos pretendían una huida absoluta a “otro mundo” tras la muerte o en “otra reencarnación” en la que pudiera superarse la ilusión o la atadura implícita a lo físico. Hoy seguimos empeñados en dicha huida, tras la forma particular de un  supuesto y obsesivo cuidado del cuerpo[6]. Además, el capitalismo más despiadado y previsor ha comprendido ya que algunas de las técnicas orientales convenientemente recicladas pueden ser muy útiles para controlar el nivel de estrés a que se somete al emprendedor autoexplotado, y mejorar así su productividad. En la última cumbre de Davos había una sala de meditación a disposición de los participantes, y las multinacionales punteras de la economía digital han incorporado ya prácticas como el yoga y el mindfulness para lubricar su maquinaria productiva. La clave de lo que trato de explicar estaría pues en una experimentación no instrumental de algunos de los sistemas de los que hablo, pero lo mismo podría decirse del caminar o el correr. Debemos contar con que pronto seremos empujados a la práctica del yoga, el taichí o la meditación para tratar de controlar los estragos del estrés, la ansiedad y la depresión cada vez más endémicos, lo mismo que hoy nos vemos empujados a la práctica deportiva.

La búsqueda de la inmortalidad y el delirio por la eterna juventud han estado presentes en todas las latitudes, más aún quizá en Oriente. Encarnarse es idéntico a abismarse en el vacío para cualquier ser humano. Occidente ha creado un mundo trascendente. Oriente, con el yoga y tantas corrientes alquimistas, ha desarrollado además sofisticados sistemas para escapar de las servidumbres inevitables de habitar este cuerpo mortal.

SEGUNDA ADENDA: algunas características técnicas.

“Así no, pero ¿cómo?” se escucha. Y es una cuestión que no se puede soslayar al hablar, como aquí, de “ejercicios”. Trataré de responder con algunos criterios básicos y los malentendidos que suelen generar muy a menudo.

La relajación física y mental sería la primera condición que permite el acceso a las técnicas que conozco y propongo en mi trabajo. Otra manera de explicarlo sería que la pasividad tiene una importancia cualitativamente superior a la actividad. Y esto genera uno de los principales malentendidos en relación a las “técnicas orientales”, un malentendido que los investigadores universitarios se encargan de alimentar una y otra vez: “Algunas técnicas orientales son excelentes para la relajación, para controlar el nivel de estrés e incluso, para conseguir la felicidad”. Lo cierto es que tal relajación no es el objetivo de ninguna de ellas, y que el primer principio del budismo antiguo habla de la nobleza de Dhukka[7], no de la felicidad. Por eso se confunden estos sistemas con prácticas superficiales de entrenamiento autógeno.

El segundo criterio que quiero destacar se refiere a la relación; una relación dirigida tanto a uno mismo como a su entorno. Y aquí se alza el segundo malentendido, alimentado por tantos “expertos” al insistir en la movilización de sutiles “energías”. ¿A qué se refieren cuando dicen energía? A fluidos misteriosos, a fuerzas sutiles, a poderes extraordinarios. En mi opinión, la idea de relación es, sin embargo, la clave. Una relación que deberemos trabajar para encarar la fragmentación implícita a nuestra naturaleza, y que es la que suele conducirnos a explorar dichas prácticas: son nuestros valores morales en lucha con los deseos, los sentimientos con el cuerpo, etc. Cuando hablamos de energía, debemos referirnos a las e-mociones en primer lugar[8]. Y podremos entender, tras cierto tiempo, que las categorías divisorias tensión/relajación o dentro/fuera son asuntos superficiales propios de principiantes; que siempre habremos de movernos en el cultivo de una fuerza relajada y de una mirada que implique lo interno tanto como lo externo.

A menudo, posturas inmóviles y lentos movimientos ritualizados que pueden parecer ridículos observados desde fuera recogen la esencia de lo que trato de explicar: no llevar nada al extremo, introducirse en círculos continuamente repetidos son parte de la instrucción. Pero éstas no son más que indicaciones orientadoras, resquicios para introducirse en una ejercitación que, para muchos, sólo es fuente de unos sentimientos de frustración e impotencia insuperables. Principios elementales, ineludibles asimismo al referirnos al ejercicio que implica el ámbito creativo que nos es propio. “Mientras no seamos capaces de pensar o hacer tanto con las tripas y el corazón como con la mente, apenas podremos despejar la confusión”.

__________________

Referencias fundamentales:

[1] No hablaré del deporte profesional, del deporte-espectáculo (ése que ocupa tanto espacio en los medios) ni de la economía del deporte (33.000 empresas, 200.000 empleados, 4.5000 millones de euros de facturación en España, según un artículo de esta misma semana).

[2] El movimiento de las misiones proviene de la Contrarreforma católica iniciada en el siglo XVI. y que alcanzó su culminación en los siglos XVIII y XIX. Su desarrollo en el País Vasco está bien documentado por Belén Altuna en El buen vasco. Génesis de la tradición “Euskaldun fededun” (Hiria 2012).

[3] Las grandes misiones de Vitoria (1951) y del Nervión (1953).

[4] Hablo de antropotécnicas en el uso que hace Peter Sloterdijk de este término en Has de cambiar tu vida. Sobre antropotécnica (Pre-Textos 2012): “La respuesta se ha de dar haciendo referencia a la emergencia de la antropotécnica en el “tiempo axial” de la ejercitación. Tan pronto como uno sepa que está poseído por programas que marchan por sí mismos –afectos, costumbres, representaciones– habrá llegado el momento de tomar medidas que rompan ese estado de posesión. El principio de éstas consistiría, como ya se ha señalado, en pasar al otro lado de los sucesos repetitivos. Desde que se ha descubierto en la propia repetición el punto de arranque para adueñarse de ella, tal transición aparece como realizable según reglas precisas. En este descubrimiento la diferencia antropotécnica celebra ya su estreno” (Antropotécnica: volver el poder de la repetición contra la repetición, pág. 256). Una reseña a este libro está disponible en http://juangorostidi.info/has-de-cambiar-tu-vida-de-peter-sloterdijk-de-la-produccion-al-ejercicio/.

[5] Tomo también de Sloterdijk los conceptos de Eros y Thimos, explicados en Ira y tiempo. Ensayo psicopolítico. Siruela 2010.

[6] Esta cuestión está presente en Ser o no ser (un cuerpo) de Santiago Alba Rico, que he reseñado en Una invitación a la caída.

[7] Me refiero a las conocidas “nobles verdades” de budismo primitivo. El término Dhukka suele ser traducido habitualmente como “sufrimiento” en las lenguas occidentales, una traducción muy torpe, a mi modo de ver. La “verdad de dhukka” nos habla de la nobleza de la insatisfacción que caracteriza la conciencia humana.

[8] Se debe al psicoanálisis el descubrimiento de la autonomía y la cualidad mediadora del ámbito emocional, algo conocido intuitiva y prácticamente en muchos sistemas orientales. Trato ampliamente este asunto en la segunda parte de Levantar la mirada (Área 2. Salud, enfermedad, energía, terapia). Un capítulo dedicado al deporte del Área 1 puede leerse aquí.




“ALDATU BEHAR DUZU ZEURE BIZITZA” Produkzio arotik ariketa sasoira abiatzeko Sloterdijken gonbita


Modernoa deritzo giza indarrak, sekula ez bezala, lanaren eta produkzioaren inguruan antolatu diren garaiari. Antzina, aldiz, ahalegin handienak ariketa eta perfekzioaren bilaketan egiten ziren. P. Sloterdijk (Du mußt dein Leben ändern; Suhrkamp 2009. Tu dois changer ta vie!; Maren Sell 2011. Has de cambiar tu vida. Sobre antropotécnica; Pre-textos 2012)

(Iruzkin hau Hitzen Uberan webgunean argitaratu zen 2012-12-05ean)

Testu filosofiko batek eduki dezakeen arazorik larriena “autoerreferentzialtasuna” da, korporaziokoentzat baino ez izatea. Peter Sloterdijk (Karlsruhe, 1947) hasieratik saiatu da hesi hori hausten[1], baina gaia “erlijioa” denean (“erlijioen itzuleraren ipuinaren kritika”, editorearen hitzetan), bi hesi gehiago altxatzen dira idazlearen eta irakurleen artean: sinesleen hesia eta sinesgabeena. Lehen hesiak lelo hau dakar: “sinesmena dohain bat da, ez du arrazoiarekin edo nahimenarekin zerikusirik”. Bigarrenak, berriz, horri buruz esan beharreko guztia esana dagoela, eta gaira itzultzea denbora galtzea edo arerioari amore ematea baino ez dela. Horren korapilatsua delako agian, zenbait oztopo gainditu ondorengo irakurketa irudikatzen dut liburu hau. Eta oztopo bakoitza, malda gogor bat da, zeina igo ondoren, ustekabeko lekuz jositako landa zabal baten aurrean izango baikara.

Erlijioaren gaia nahiko aldapa ez, eta izenburutik beretik jartzen zaigu bigarrena: nornahi uxatzeko inperatiboa. Kirrinka egiten baitu agindu orok, mandatari kontzientzia sentiberadunon baitan. Probokazio eta akuilu gisa uler zitekeena, pretentsio askoz sakonagoz dator hemen: “erlijio guztien azken laburpen bat egin nahiko bagenu -ordenen edo sekten programak, barne-garapenerako ikasbide guztiak, meditazio edo ariketa gidak barne- Rilkek Louvreko Apoloren irudiaren aurrean idatzitako hitzokin geratu beharko genuke: “…ez baitago hemen zu begiratzen ez duen ezer. Aldatu behar duzu zeure bizitza![2]. Agindu absolutu baten aurrean baino ez gaude, beraz, bakoitzari zuzendutako iraultza baten agindupean, zeinaren arabera, bizi duguna ez da benetako bizitza. Ez pentsa, haatik, pietatezko panfleto profetiko baten aurrean gaudenik.

Kontzientzia modernoak bere buruari ezarritako zeregin nagusia latentzian zegoena agerian jartzea balin bada, “aurre egin beharko diogu azken bizpahiru mendeetan Europan zabaldu zen ustekeriari, erlijioak badirela, alegia, edo badela zerbait fede gisa izendatzen duguna” (18 or.)[3]. Erlijiotzat aipatu horiek “antropoteknika” sistema batzuen albo-ondorioak baino ez lirateke. Liburuaren tesi nagusi honen inguruan dabilkigu egilea: zein izaera dute giza eraikuntza baterako trebatze teknika horiek eta, ondorioz, nolakoak erlijiotzat onartu edo arbuiatuak izan diren albo-ondorioak.

ERLIJIOA JAINKOAREN HERIOTZAREN OSTEAN: ASZESIAREN SEKULARIZAZIOA

Bigarrena argitzeko, “erlijiozaletasunaren” bost arau azaltzen dizkigu egileak. Lehena giza gaitasun bat litzateke, subjektuaren eta objektuaren leku aldagarrietan ipintzeko daukaguna. Eta hemendik sortzen da bigarrena, aipatu inperatibo absolutua. Hirugarrenak “zerbaiten posibilitatea bere ezinezkotasunean datzala” dio, horixe baino ez baita sineslea, enpirikotasuna alboratu, eta benetan existitzen den ezinezkotasunaren eremuan barneratzen dena. “Ezinezkoa denarekin artistak duen tratatzeko malgutasuna lortuko du arau honekin saiatzen denak ” (96 or.). Laugarrena, artistei dagokie bereziki, eta perfekzioaren ideiatik dator: “inoiz edo behin helburu idealera helduko zara” dio. Azkenik, batek onartzen du tratatu ezin den zerbaitekin ari dela tratutan, bizitzaren suntsipenak beste gain-errealitate batera amiltzen duen ustearekin.

Bost arauon gainean aritzeko, Rilke, Kafka eta Cioran ditu Sloterdijkek bidelagun, eta liburu mamitsuan darabilkigun ariketa “budista paristarraren” jarrera erabiliz erakutsiko digu: ezin perfekzioan sinetsi, ezta eszeptikoaren erabateko probisionaltasuna bereganatu ere, gelditzen diren hondarrekin jarduten uzten digularik… Kitzikagarria da bere tesian barneratu aitzinean eskaintzen zaigun trantsizio-atala:  “Ez dago erlijiorik: Pierre de Courbertinetik L. Ron Hubbardera”. Ezen, bere ustez,  1900. urtetik aurrera “neoatletismoa” eta kirol modernoa baitira aszetismoaren (eta psikismoaren) sekularizazio prozesuaren ezaugarririk nabarmenenak. Fikzio egile baten asmakizuna, egungo erlijio arrakastatsuenetako bat izatea -delako Zientziologia– “mistika informalaren” garaipenaz ari zaigu.

Bere aurreko filosofoen artean, Nietzsche, Wittgenstein eta, bereziki, azken sasoiko Foucault ditu egileak bidelagun. Eta, hasteko, lehenengoaren agindu teologikoari aurre egiten dio: “zure eginbeharra da sortzaile bat sortzea”, nahiera artistikoarentzat etorkizuna mugarik gabeko aukeren esparrua bilakatzeko agindua, alegia. Hortik dator aszesiaren egokitasuna, eta gorputzaren zentraltasuna edozein sormen ahaleginean. Halere, Sloterdijkek dio Nietzsche “ilusio optiko” batean erori zela, ez baitzen gertatu berak aldarrikatutako “moralaren esklaboen matxinadarik”, bai ordea jarraipen bat “aszetismo atletiko eta filosofikoen eliza eta monasterioetako modus vivendien artean”. Europaren lotsa kronikoa oinordetzako nobleziaren ustelkeriarekin heldu zen, non balioak esplotazioaren indarrean oinarritzen ziren. XV.-XIX. mendeen arteko burgesiaren merezimenduzko hierarkiaren berpizkundearekin fantasma honen akabera etorri zen, eta politikaren europar definizioa, non menperatzaile/menperatu dinamika gainditzea ahal izango zen.

Berrehun urtetan egindako saiakera berdintzaile eta neo-elitisten ondoren, heldu da garaia haietatik ondorio global eta eraginkorrak ateratzeko. Horretarako “klase sozialetan oinarritutako gizartea (hau da, menderakuntza, zapalkuntza eta pribilegio bereizketaz eraikitakoa) atzean utzi, eta diziplinan oinarritutako beste batek ordezkatu behar du (aszesiz, birtuositatez eta eraginkortasunez eraikia)”. Baina ez pentsa aldarrikapen inozo baten aurrean gaudenik: “Nazioen arrazoia, oraindik ere, Titanic antzeko honetan lanpostuei eusteko ahaleginetan agortzen da” (569 or.). Wittgensteinen hitzak aintzat hartu (“Ordena baten arautegia da kultura”) eta aszesia/ariketa eta sezesioa (erabat beste izan beharraren grina hori) dira gogoetara erakarri beharreko kontuak. Foucaultekin bat etorriz, sezesioa (“haustura” hitza higatuegia dugu) kultura ororen abiapuntua dela dio: “erabat diferenteak izan nahi genuen erabat aldatua izango zen mundu batean”. Baina, kontuz, “modu militante batean mundua hobetzen saiatu direnak berek eragindako hondamenetatik apartatzen ziren, eta gainezkatuak suertatzen zirenean, halabehar hutsaren ondorio gisa interpretatzen zuten. Filosofo eszeptikoaren lumatik etorri ohi da portaera eredu hau” (567 or.).

HERAKLITOREN URAK. ARIKETA, PERFORMANCEA

Aspaldian [Foucaultek] konprenitu zuena, subertsioaz hitz egin eta etorkizunaz eldarnioan dabilena hasiberrien klasekoa dela, […] edo subertsioa, inozokeria eta unfitness-a gauza bera izendatzeko hiru izen baino ez direla. P. S.

Heraklitoren aipurik ezagunenaren interpretazio bitxi batetik etor liteke obra hau ustiatu aurreko hirugarren malda gogorra. Ur berean berriz bainatzerik ez dugula esaten digunean, ez zaigula gertakizunen jarioaz ari, baizik eta ezin-itzulizko egoera kezkagarri batez, alegia: norbait ur korrontetik atera denean, ezin izango du gerora lehengo modura igerian ibili. Gure portaerari buruzko kontzientzia pizten denean, barne borroka batean gaude sartuta: ezin dira ohiturak ulertu haietatik distantzia bat hartu gabe, eta orduan, haiek gu zapaltzera edo gu haiek zaintzera gaude behartuak. Gehitzen badiogu horri gure gizartearen zeinu ezaugarrien arteko berritasun ororen ospea eta zaharraren baliogabetze etengabea, ezin izango dugu liburu honek eskaintzen dizkigun eremuetan barneratu.

“Nola eutsi bada tragikoa izango ez zen bertikaltasun bati?” Ezinezko egingo den aldaketa baten atzetik gabiltza, bi mila urte iraun duen europar pedagogiak izan duen anbiguetate bat gainditu ezean: pasioen eta ohituren artekoa, alegia: “Lortu behar da ariketa askatzea Antzinako Europako aszesiaren bortxazko egituretatik, eta hori izan liteke XX. mendeko gertakizun nagusia espirituaren historian” (220 or.). Ahalegin horretan Sloterdijkek hain ohikoa duen Ekialde eta Mendebaldearen arteko kontrastea jartzen digu berriz ere “beila” kontzeptuaren bitartez. Haiek “pentsamendurik gabeko beila” landu dutela dio, eta geuk, “beilarik gabeko pentsamendua”. Hari horretatik tiraka Heidegger, Spengler eta Krishnamurtiren ahaleginak seinalatuko dizkigu, berriro ere Foucaulten zuhurtzia azpimarratuz… baita Bourdieu “azken kanpamenduko pentsalariaren” ekarpena ere (233-245 or.).

Pedagogiaren eta antropologiaren zeregina “psikearen sekularizazioa” baldin bada, argitu behar dira zein diren filosofiaren eta atletismoaren arteko loturak eta gaizkiulertuak, baita aszesiaren eta akrobaziaren artekoak ere. “Atletismoaren berpizkundea” eta “aszesiaren desespiritualizazioa” XIX. mendeko azken hamarkadetan abiatu baziren, lanaren eta produkzioaren jainkotze baten barrenean gertatu ziren. Honen guztionen gainbeherarekin, “produkzioaren lehentasunetik performancearen gailentzera” igarotzen ari garela da Sloterkijken ustea. XX. mende osoko “terapeutismoak” estaltzen duena ariketarako joera orokor bat omen da. Eta hemen, “sezesioaren” ideia dator, ostera: “Gizakia deritzana, hortaz, muturreko aszeta multzo txiki baten ondorioa baino ez litzateke. Talde zabaletik apartatzeko eta guztien izenean beren burua jartzeko joera izan zuten gutxi horien ondorena, alegia” (287 or.). Subjektutzat dugun hori prozesu horretatik sortua da eta, ondorioz, “ariketa batzuen jabea” baino ez litzateke izango. Bi kontrako modu ezagutu ditu apartatze honek milurtetan zehar: “espiritualitate heroiko baten gainkonpentsazioa” bilatzen duena, norberaren eta jainkoaren arteko batasun baten bitartez (Heraklito edo Upanishaden hinduismoan bezala), edo korrontetik aparte geratze hori kulpa sakon batez baino eraman ezin duena, judutarrek eta kristauok egin dugun eran.

“BURDIN AROAREN” AMAIERA ETA INPERATIBO ABSOLUTUAREN GAURKOTASUNA: KOINMUNISMO BATERANTZ

“Heterotopiak” (Foucaultek proposaturiko kontzeptua) ariketarako hautatzen diren bakartze eremuak lirateke, non guztientzat balio ez duten lege batzuk dauden indarrean, gehiengoaren hutsalkeria baztertzeko finkatuak. Bakartze prozesu horietan sorturiko metodoei begira, “gune mentalaren egitura hirukoitzaz” ariko zaigu: Nia, Mentorea (autokontzientziak sortzen duen Beste hori), eta bitartekari den Lekukoa. Dinamika horren porrotetik sortzen bide da erlijioen ohiko nahasmendua niarekin tratatzerakoan, ustez deuseztatu beharreko mamua balitz bezala. “Berekoikeria, giza ahalmen onenen izenorde makur bat baino ez da” (330 or.). “Fanatismoaren historiak erakusten digu erregresio horiek [nia, Beste eskerga baten menpean jausteko joera, lekukoa deuseztatuz eta “posesio” egoeretan jausiz] erlijioen eguneroko kontuak direla. Baina horrek ez gaitu korapilo horretatik aldendu behar. Eduki kognitibo eta moral nagusien transmisioan baldin badatza kultura, ez da gutxieneko kontua eduki horien igorleen zereginei erreparatzea. Sloterdijkek hamar maisu mota aurkezten dizkigu: gurua, maisu budista, apostolua, abadea, filosofoa, atleten entrenatzailea, maisu artisaua, irakasle akademikoa, oinarrizko hezkuntzako maisua eta idazle ilustratua. Eredu horien bereizketak berak argitzen du neurri batean bere diskurtsoa, “konbertsioaren” kontzeptua ondoren argituz: “heziketa oro baita konbertsioa” eta “konbertsio oro, subertsio” (384 or.).

Ezin murgildu ur hauetan mendebaldean eginiko saiakera aszetikoak -beneditarren erregela kasu- kontuan hartu gabe[4]. Ezta horiek ekialdeko saiakerekin alderatu gabe ere, Indiako arragoan eraikitakoak batez ere, budismoa eta halako fenomenoak sortuko zituenak.

Parean ditugun gaurko “denboraren erronkei” aurre egiteko, Foucaultek berak gertarazi zuen gaizki-ulertu bat argitu behar da: aro modernoan, haur-gaztek diziplina kristau-humanistan izan duten formakuntza ez da gauzatu ikuskaritzapeko errepresibo guneetan (kartzelak, kuartelak…), baizik eta eskola-unibertsitateetan. Antzinako saiakuntza aszetikoari, teknikoa eta artistikoa gehitu zaizkio eta, azkenik, politikoa. Haren leloa “Antropotekniken erregimena guztientzat” litzateke, non gizaki izatea autoeraikitze batean inplikatua egotea esan nahi duen. “Burdin aroaren” amaiera da non etsipenaren espiralari nahierarena nagusitzen ari zaion. “Historiaren amaiera” aurreko errealitate printzipioaren gainditzea litzateke, non urritasun egoerei aurre egiten zaien neurri ez heroikoen bitartez. “Gizakiak aurrera egiten du, norabide ezinezkoan bilatzen duenean” eta “gaurko munduan garrantzi etiko unibertsala duenik bada, hauxe da: ezin dezakegu honela jarraitu!”. “Erlijioen itzulera” ez litzateke egonezin horren sintoma bat baino, esaten diguna etika eraginkor bat sublimearen esperientzian oinarritzen dena baino ez dela, bistakoa bada ere mendebaldarrok ez gaudela prest tamaina horretako zamak hartzeko. Kontuok gorabehera, “garaikideok konbentzituko gara noizbait gizakiok ez dugula gainzamatuak izatetik libratzeko eskubiderik, ezta ere eskura ditugun soluziobideekin konpondu litezkeen arazoak baino ez topatzeko eskubiderik” (568 or.).

Azkenik, eta kontuan hartuta “historia osoa sistema immunologikoen arteko borroka baino ez dela izan”, eta injustizia izan dela sistema horien etekinak banatzeko orduan batzuen eta besteen arteko desorekaren ezaugarria, non erlijioek beren salbazio promesen bidez hori “konpontzen” saiatu ziren, “arrazoi immunitario” berri baten aitzinean egongo ginateke, non “norberarenaren eta besteenaren arteko banaketak ez baititu immunitate galerak besteentzat soilik sortuko, baita norberarentzat ere”. Behar dugun egitura berri horrek “formatu planetario bat du, non sareez jendeztatutako lur bat propiotzat biziko den, eta desegokitzat joko den orain arteko neurriz gaineko esplotazioa” (574 or.). Ez badugu asmatzen horri dagokion arautegia oraintxe bertan erredaktatzen, ez dugu beste aukerarik izango: “Arau horiek betez bizitzeko gogoa; horrexek erakutsiko luke erabakitasunez ari garela guztien bizi-iraupenerako ohitura onak ezartzen egunerokotasunaren ariketetan”. Hitzokin amaitzen da gogoeta sakon eta luzea.

[1] Bere lehen liburu filosofikoaren arrakasta hortik etorri zen: Kritik der zynischen Vernunft. Frankfurt am Main 1983; Critique de la raison cynique, Christian Bourgois 2000; Crítica de la razón cínica, Siruela 2003. Bigarrena, nobela bat izan zen: Der Zauberbaum. Die Entstehung der Psychoanalyse im Jahr 1785. Ein epischer Versuch zur Philosophie der Psychologie, Frankfurt am Main 1985; L’arbre magique. La naissance de la psychanalyse en l’an 1785, 1987. El Árbol Mágico: El Nacimiento del Psicoanálisis en el Año 1785. Ensayo Épico sobre la Filosofía de la Psicología, Seix Barral; 1986.

[2] Apoloren soin arkaikoa. Rilkeren 1908ko Der neuen Gedichte anderer Teil (Poema berrien bigarren partea). Gure liburuaren 37 orrialdean dago poema osoa.

[3] Hemen egindako orri-aipamenak gaztelerazko argitalpenarenak dira.

[4] Zentzu honetan bere Weltfremdheit, Frankfurt am Main 1993. Extrañamiento del Mundo (Eduardo Gil Beraren itzulpena), Pre-Textos 1998 aipatu behar non, beste gaien artean, IV. mendean Europan gertaturiko “anakoretismoaren iraultza” aztertzen duen.




HAS DE CAMBIAR TU VIDA de Peter Sloterdijk De la producción al ejercicio


“Moderna es la época que ha llevado a cabo la más alta movilización de las fuerzas humanas bajo el signo del trabajo y la producción, mientras se llaman antiguas a todas las formas de vida donde la suprema movilización se hacía en nombre del ejercicio y la perfección”. P. S.

Es muy frecuente que los filósofos parezcan dirigirse exclusivamente a sus propios colegas, sin apenas traspasar el muro que protege a su corporación. Peter Sloterdijk (Karlsruhe, 1947) ha intentado desde el principio superar esa barrera[1] pero, cuando el tema tratado es “la religión” (“la crítica del cuento del retorno de las religiones” en palabras del editor), dos nuevos muros se alzan ante cualquiera: el de los creyentes y el de los incrédulos. Sobre el primer muro aparece escrito: “la fe es un don, nada tiene que ver con la voluntad o la razón”. Sobre el segundo se afirma que el tema hace tiempo que está agotado, y que volver a él no es más que pérdida de tiempo o concesión al adversario. Es por eso que la lectura de este libro puede semejar una larga carrera de obstáculos. Cada uno de ellos es una empinada cuesta que, de ser superada, nos abre a paisajes insospechados.

Como si “religión” no fuera ya suficiente obstáculo, el autor nos provoca con un imperativo capaz de espantar a cualquiera desde el mismo título. Y es que cualquier orden recibida chirria en las puertas de nuestro particular castillo construido con muros de dignidad, cimentada en la mala conciencia del siervo. Sin embargo, tras dicho revulsivo nos topamos con pretensiones mucho más ambiciosas: “Si se quisiera trasladar a un taller común, donde quedaran recapituladas, en una última redacción, todas las doctrinas de las religiones, todas las reglas de las distintas Órdenes y los programas de las sectas, todas las guías para la meditación y las doctrinas para el desarrollo escalonado, todas las instrucciones para el entrenamiento y todas las dietologías, esta concentración extrema no diría otra cosa que lo que deja emanar el poeta en un momento de traslucidez del torso arcaico de Apolo: ‘…pues no hay ahí sitio alguno / que no te mire a ti. Has de cambiar tu vida’[2]. Estamos pues ante un imperativo absoluto, la orden revolucionaria dirigida a cada uno de nosotros, según la cual, la que vivimos no es una vida verdadera. Con todo, que nadie espere encontrarse con un panfleto piadoso.

Si la principal tarea que el hombre moderno se impuso a sí mismo fue la de desvelar lo que hasta entonces permanecía latente, “hemos de arremeter contra una de las más crasas pseudoevidencias de la reciente historia del espíritu: contra la creencia, que ha prevalecido desde hace dos o tres siglos en Europa, en la existencia de ‘religiones’; más aún, contra la creencia, no probada, en la existencia de la fe” (pg. 18). Las consideradas religiones no serían sino efectos colaterales de una serie de sistemas antropotécnicos. El autor teje su discurso en torno a esta tesis central. Nos interesará por ello saber en qué consisten esas técnicas de construcción del ser humano y, en consecuencia, cuales son los efectos colaterales que han sido asumidos como religiones.

LA RELIGIÓN TRAS LA MUERTE DE DIOS: LA SECULARIZACIÓN DE LA ASCESIS

Para delimitar el segundo de estos aspectos, el autor nos presenta “cinco módulos del modo de operar de la interioridad religiosa”. El primero se sostiene en la cualidad humana de colocarnos, como sujeto, en el lugar del objeto. Es esta cualidad la que hace posible el segundo módulo: el imperativo absoluto que acabamos de mencionar (“has de cambiar tu vida”). El tercero “abarca una serie de operaciones internas por las que se presenta lo imposible como realizable”, más aún, “el hecho de que algo sea imposible demuestra su posibilidad”: el creyente es aquel capaz de dejar a un lado su experiencia empírica e introducirse en el ámbito realmente existente de lo imposible. “Quien ensaye intensivamente esta figura conseguirá la movilidad característica del artista en el trato con lo imposible” (pg. 96). El cuarto módulo concierne en particular a los artistas y deviene de la idea de perfección: “llegarás un día al objetivo ideal”. Uno llega a aceptar que trata con algo intratable, una realidad trascendente, en la pretensión de sobreponerse al seguro derrumbe vital. “El quinto módulo consiste en hacer presente a lo avasallador en las operaciones internas con las que se medita el carácter aniquilable de la propia existencia y su hundimiento en una realidad superior” (nota pg. 109).

Para hablar de estos cinco módulos Sloterdijk se vale de Rilke, Kafka y Cioran, en particular de la actitud de este último –el “budista parisino” – para descubrirnos su propia actitud en la obra: sin poder creer en la perfección ni asumir la distancia que defiende al escéptico, valerse de lo que resta… Resulta estimulante su capítulo de transición titulado “No hay religiones: de Pierre de Courbertin [fundador del olimpismo moderno] a L. Ron Hubbard [fundador de la Iglesia de la Cienciología]” (pg. 115 ss.). Y es que, en su opinión, el neo-atletismo y el deporte moderno representan la manifestación más explícita del proceso de secularización del ascetismo a partir de 1900. Por otro lado, que un autor de ciencia ficción creara una de las religiones de éxito contemporáneas habla del triunfo de la “mística informal” en el mundo contemporáneo.

Entre los filósofos que le precedieron, el autor se vale de la obra de Nietzsche, Wittgenstein y, en particular, del Foucault de su última etapa, encarando el mandato del primero de extender la labor artística más allá de todo límite: “has de crear en ti al creador”. Es ahí donde hay que situar la oportunidad de la ascesis y la centralidad del cuerpo en toda actividad creadora. Con todo, Sloterdijk nos explica que Nietzsche cayó “en la más grande de las ilusiones ópticas” al no percibir “la transferencia del ascetismo atlético y filosófico al modus vivendi monástico y eclesial”, llevado como fue por su “santo furor por desmontar el cristianismo tradicional” (pg. 171). La vergüenza crónica de Europa llegó de la mano de la corrupción crónica de la nobleza que sustentó sus valores en la fuerza de la explotación. El renacimiento de la jerarquía basada en el mérito impulsada por los movimientos burgueses de los siglos XV al XIX acabó con ese fantasma y posibilitó la definición europea de la política, capaz de superar la dinámica explotador/explotado.

Tras doscientos años de intentos igualitarios y neo-elitistas, ha llegado el momento de sacar conclusiones globales y operativas sobre los mismos. Para ello habrá que dejar atrás una sociedad basada en la dominación de clase, construida sobre la explotación, la opresión y la discriminación de los privilegios, y sustituirla por otra sustentada en la disciplina (ascesis, virtuosismo y eficacia). Pero no pensemos que nos encontramos ante proclamas ingenuas: “La razón de las naciones se sigue agotando en el empeño de mantener puestos de trabajo en esta especie de Titanic” (pg. 569). Tomando en cuenta la opinión de Wittgenstein (“la cultura es el reglamento de una Orden”) son la ascesis/ejercicio y la secesión (esa imperiosidad por hacerse otro) lo que deberemos de tomar en serio. De acuerdo con Foucault, afirma que la secesión (“ruptura” es un término demasiado manido) está en el origen de toda cultura: “quisimos ser completamente diferentes en un mundo completamente transformado”. Pero cuidado: “Los empeñados en mejorar el mundo de una forma militante se apartaban de los desastres provocados por ellos mismos y atribuían todo lo que les superaba a la mera fatalidad. La interpretación más convincente de este patrón de comportamiento proviene de la pluma de un filósofo escéptico: tras llevar a cabo una serie de empresas con resultados fatales, los actores fracasados practican ‘el arte de no haber sido ellos’ sus autores” (pg. 567).

LAS AGUAS DE HERÁCLITO. EJERCICIO Y PERFORMANCE

“…lo que Foucault comprendió hace tiempo: quien habla de subversión y delira con el futuro es de la clase de los principiantes […] o que subversión, ingenuidad y unfitness no son sino tres palabras para nombrar una misma cosa”. P.S.

 La tercera pendiente que se cierne sobre quien se adentra en los temas de este libro puede provenir de una interpretación poco usual de la frase más mencionada de Heráclito. Cuando éste nos recuerda que no nos bañamos dos veces en el mismo río, no se refiere tanto al flujo continuo del agua sino a otro inquietante fenómeno: cuando uno se ha apartado de la corriente no podrá volver a nadar como antaño. Al hacernos cargo de nuestro comportamiento nos vemos inmersos en una batalla interna: no podemos menos que tomar cierta distancia de las costumbres para poderlas comprender pero, una vez tomada esa distancia, nos vemos abocados a mantenerlas a raya o a ser aplastados por las mismas. Si sumamos a ello el prestigio que nuestra cultura otorga a toda novedad y la permanente devaluación de lo viejo, daremos quizá con una barrera intratable. Pero merece la pena asumir también este desafío y proseguir.

“¿Cómo sostener una verticalidad que no devenga trágica?” Somos paganos de una pedagogía europea con dos mil años de antigüedad, incapaz de superar su ambigüedad en relación a las pasiones y a las costumbres: “La emancipación del ejercicio respecto a las estructuras coactivas de la ascesis de la Europa Antigua posiblemente signifique el acontecimiento más importante en la historia del espíritu y del cuerpo del siglo XX” (pg. 220). Como es habitual en él, Sloterdijk compara las antropotécnicas orientales y occidentales a través de la idea de vigilia. Aquellos habrían desarrollado un “velar sin pensamiento”, mientras que los occidentales “un pensar sin velar”. Es alrededor de esta cuestión donde señala los esfuerzos de Heidegger, Spengler y Krishnamurti para subrayar, también aquí, la prudencia de Foucault y la aportación de Bordieu, el “pensador del último campamento” (págs. 233-245).

Si el quehacer de la psicología y la antropología es la “secularización de la psique”, se hará necesario aclarar las relaciones y malentendidos entre filosofía y atletismo, así como entre la ascesis y la acrobacia. Si el “renacimiento del atletismo” y la “desespiritualización de la ascesis” se iniciaron en las últimas décadas del siglo XIX, esto ocurrió en el seno de una sacralización de la producción. Sloterdijk opina que con el declive de esta sacralización la producción será sustituida por el ascenso de la performance. Y que el “terapeutismo” de todo un siglo no hace sino encubrir una tendencia generalizada hacia el ejercicio. Y aquí volvemos a la idea de secesión. “El ‘hombre’ provendría de esa pequeña minoría de ascetas extremistas que se distancian de la multitud afirmando que, propiamente, ellos son todos” (pg. 287). Lo que consideramos sujeto es algo surgido de dicho proceso y, como tal, el portador de ciertos ejercicios. Este apartarse ha conocido dos formas contradictorias a lo largo de los milenios: aquella que busca “la sobrecompensación de una espiritualidad heroica” en la unidad entre el individuo y la divinidad –como en Heráclito y los Upanishad– y la de quienes no pueden sobrellevar su salirse de la corriente sino con un profundo sentimiento de culpa, como en el caso de judíos y cristianos.

EL FIN DE LA “EDAD DE HIERRO” Y LA VIGENCIA DEL IMPERATIVO ABSOLUTO: HACIA UN COINMUNISMO

La “heterotopía” (concepto acuñado por Foucault) pertenece a los espacios propios de los que eligen la ejercitación para evitar la inanidad de la mayoría, por lo que allí rigen unas normas que no se aplican a la generalidad. En los métodos surgidos en los procesos de secesión nos encontramos con la “estructura triádica del espacio mental”: el Yo, su Mentor –ese Otro creado por la autoconciencia– y la Testigo que mediará entre ambos. Del fracaso de dicha estructura surge la habitual confusión con que la religión ha tratado al yo, considerándolo un fantasma que hay que destruir. “El egoísmo no es más que el infame pseudónimo de las mejores posibilidades humanas” (pg. 310). “El fanatismo provocaría la implosión del campo triádico, donde el yo patológico excluye a la testigo apropiándose directamente de la posición de su gran otro, para actuar en su nombre” y “La historia del fanatismo revela que tales regresiones están en el orden del día de las religiones” (pg. 305).

Si la cultura consiste en la transmisión de ciertos contenidos cognitivos y morales, resultará imprescindible reparar en la actividad de los portadores de tales contenidos. Sloterdijk clasifica a los maestros en diez modalidades: el gurú, el maestro budista, el apóstol, el abad, el filósofo, el entrenador atlético, el maestro artesano, el profesor académico, el maestro de enseñanza básica y el escritor ilustrado. Las diferencias entre tales modalidades de transmisores de cultura nos sirve aquí para entender la posición del autor que, a continuación, cuestiona el concepto de conversión: “toda educación es conversión” y “cualquier conversión, subversión” (pg. 384). Imposible embarcarse en este viaje sin un análisis de los ensayos ascéticos occidentales y, en particular la regla benedictina[3], así como de su comparación con las propuestas orientales, en especial las surgidas del crisol hindú que dio origen al budismo.

Para encarar los desafíos de este tiempo, será necesario aclarar finalmente un malentendido que el propio Foucault propició: en la era moderna no han sido tanto las instituciones represivas las que han fraguado la educación de los jóvenes en el humanismo cristiano, sino las escuelas y universidades. A los ensayos ascéticos anteriores se añadieron otros de carácter técnico y artístico y, finalmente, político. Su lema sería “un régimen de antropotécnicas para todos” en el que ser humano es igual a estar implicado en una auto-construcción.

Se trataría pues de poner fin a la “edad de hierro” en la que el reconocimiento del deseo se imponga a la anterior espiral desesperada, haciendo frente con medios no heroicos a la conciencia de escasez anterior. “El hombre avanza cuando prosigue por la dirección imposible” y “si un principio ético universal ha de estar vigente en el mundo actual éste será ‘¡imposible seguir como hasta ahora!’”. La “vuelta de las religiones” no sería sino síntoma de un malestar que nos señala que una ética solvente no se sustenta sino en una experiencia de lo sublime, una resistencia occidental a cargar con los pesos que implica tal transformación. “No obstante, los contemporáneos se convencerán, más pronto o más tarde, de que el hombre no tiene ningún derecho a no ser sobrecargado, como tampoco a toparse únicamente con problemas cuya solución se lleva a cabo con los medios de a bordo” (pg. 568).

Por fin, y considerando que “la historia no es sino lucha por hacerse con los sistemas de inmunidad disponibles”, y la injusticia la expresión de los desequilibrios a la hora de la distribución de los beneficios que deparaban tales sistemas, donde las religiones se empeñaban en “equilibrar” tales desequilibrios, estaríamos en la actualidad ante una nueva “razón inmunitaria” que “adoptaría un formato planetario en el momento en que una tierra poblada de redes fuera concebida como lo propio y el exceso de explotación hasta ahora dominante como lo ajeno” (pg. 574). Si no acertamos a redactar de inmediato las reglas que se avengan a dicha razón, no gozaremos de otra oportunidad: “querer vivir obedeciéndolas significaría la resolución de adoptar en los ejercicios de lo cotidiano los buenos hábitos de la supervivencia común”. Son las palabras con que concluye el libro.

[1] De ahí proviene el éxito de su primera obra: Crítica de la razón cínica, Siruela 2003. La segunda fue una novela: El Árbol Mágico: El Nacimiento del Psicoanálisis en el Año 1785. Ensayo Épico sobre la Filosofía de la Psicología, Seix Barral; 1986.

[2] Las últimas palabras del poema de Rilke, de 1908, Torso arcaico de Apolo, de la Segunda parte de los nuevos poemas. El poema completo está transcrito en la página 37 del libro que comentamos.

[3] Ya había tocado este punto en Extrañamiento del Mundo 1993 (Pre-Textos 1998) con un análisis sugerente de la “revolución anacoreta” que vivió Europa en el siglo IV.




USAINENGATIK EZAGUTZEN DITUT LEKUAK


                                                                                                                                                           Ikorkotxen argazkia

Usainengatik ezagutzen ditut lekuak, eta soinuengatik. Horregatik maite ditut hainbeste zubiak, nire soinua jotzen orduak pasa ahal izateko. Zubiak gainontzeko guneak baino isilagoak dira, edo irudipen hori dut nik behinik behin, Donostia bezalako hiri batzuetan bereziki. Ibaiaren urak zaratak irentsiko balitu bezala, eta jendea. Batzuetan, gazte-talde baten oihuak edo emakumeen algarak entzuten ditut, nigana hurbiltzen, eta, bat-batean, isildu egiten dira nire ondotik pasatzerakoan. Jotzen ari naizena hobeto entzuteko? Hori pentsatu nahiko nuke nik, baina ez da gauza bera gertatzen beste hainbat parajetan.

Donostia leku ederra zela esan zidaten, garbia, eta musika maite zuela bertako jendeak. Baina zalantzak ditut nik, bertan ibili ondoren. Poztu nintzen itsasertzean zegoela eta ibai bat zuela jakin nuenean, eta itsasotik gertuen zegoen zubira eramateko eskatu nion alabari, usainak eta soinuak bereziak izaten baitira itsas hegian. Udan heldu ginen, baina ez zegoen bero handiegirik, eta bereziki atsegina izan zen antzematea ibaiak nola egiten zuen itsas barrenera ordu batzuetan, eta nola alderantziz, hark bultzaka egotzita bezala, hurrengoetan. Mareak erraietan sumatzen ditut nik zubietan, ez baitu usain berdina ibaiak itsasgoran eta beheran, ezta jendearen aldarteak ere, haiei darien usainak.

Alabak eramaten ninduen gosaldu ostean, eta berak lotzen zidan txorkatilara dirua jasotzeko eltzeitsua. Berezia da nirea: txanponak jasotzen ditu, baina ez dizu aukerarik ematen eskua sartu eta dirua bertatik ateratzeko. Ez dut jakiten, halere, zenbat jasotzen dudan. Alabak txanponak kontatzen dituenean ez baitit esaten zenbat izan diren. Nik ere ez diot galdetzen; pentsioa ordaintzeko beste ote. Sei gara nire gelan, eta behealdeko ohatzeetako bat uzten didate niri.

Donostiako jendeak musika estimatzen zuela entzuna nuen, baina alde egin behar izan genuen heldu eta gutxira, uda hura amaitu baino lehen. Jazzaldirako joan ginen, hirian urte asko zeramaten lagun batzuk gonbidatuak izan zirelako jaialdiko aurkezpenera, eta haiek animatuta. Gerora kontatu zidatenez, ekitaldi hartan jo ondoren kalean jarraitu zuten, eta berehala etorri zitzaizkien udaltzainak hura debekatzera, bizilagunak kexu. Harritu egin nintzen hori entzunda, baita zertxobait kezkatu ere, nik txiki-txikitatik jo izan baitut kalean. Jaio nintzen inguruetan beti dago norbait kalean bere soinuarekin, arrabitarekin, klarinetearekin. Baina Donostian, inon baino isilagoak iruditu zitzaizkidan zubi-gainak, eta hori ezin izan nuen ongi konprenitu. Eta susmo txarra hartu nion lagun haiena entzun nuenean, bi kontuok uztartuz, ustekabean.

Alde egin behar izan genuen, udazkena heldu aitzin. Udaltzainak etorri, eta soinua kendu zidatelako. Jende ospetsu asko heldua zela kanpotik, ez dakit zein jaialditarako, eta ezin zela zubi hartan jo, eta baimenak eskatu zizkidaten, eta soinua ebatsi. Isuna ordaindu behar izan genuen hura berreskuratzeko, eta susmoa dut uda labur hartan jasotako diru guztia ez zela nahikoa izan.

(Testu hau IKORKOTXen “PAOTSA!” liburuan argitaratua izan da: https://www.facebook.com/ikor.kotx)

Soinujole itsu honen presentziak bultzatuta idatzi nuen ere orain hiru urte: http://www.badok.eus/musika-eta-musikaldiak-uda-giroan/

 




UNA INVITACIÓN A LA CAÍDA. “Ser o no ser (un cuerpo)” de Santiago Alba Rico


Recuerdo que en mi casa de padres católicos se decía “almas” cuando mayormente se quería decir “habitantes”. Madrid tenía un millón de almas; nuestro barrio, unos cientos. Era un término con el que la Iglesia intentaba imponer su visión de la vida al común de los mortales: “el cuerpo pasa, el alma permanece”.

Hoy vivimos una suerte de reverso a este fenómeno cuando decimos “cuerpos”, pero esta vez como palabra-contraseña de quien pretende confesar cierta conciencia: somos cuerpo, fragilidad, resto desechable… Pero, más aún que con aquella “alma” de mis padres, cabe el peligro de convertir “cuerpo” en fetiche vacío. “Pensar el cuerpo” sigue siendo tarea ardua.

Es lo que trata de hacer Santiago Alba Rico en su reciente Ser o no ser (un cuerpo). Seix Barral 2017: mirar de frente una cuestión que sabe escurridiza, inasible casi, pues hace tiempo que, contra las evidencias de nuestra fisicidad, dejamos de ser cuerpo. En seis apartados brillantes y una “bibliografía caprichosamente comentada” nos permite una inmersión de la que salimos obligados a considerar la urgencia y la dimensión del asunto. Y es que, en relación al cuerpo, nos encontramos en un umbral –se ha traspasado ya, seguramente– en el que los desarrollos tecnológicos pueden plantearse como programa que dejó de ser utópico: la humanidad está en condiciones de soltar finalmente ese lastre mortal y desplazarse a una máquina perfecta, inmortal. Alba Rico despliega las implicaciones de la facticidad de lo que hasta hace poco fue una simple fantasía utópica: la aceleración del Mercado como motor omnipotente convierte nuestros cuerpos en imagen infinitamente multiplicable y manipulable.

El asunto viene de muy lejos: desde el momento en que el ser humano se hizo tal dotándose de lenguaje y perdiendo para siempre su “memoria animal” como magistralmente nos cuenta el simio humanizado del Informe para una academia de Kafka. El autor recurre a otro relato para expresar la actual deriva humana –la del Mercado capitalista–. Se trata del cuento chino Wang y la tinaja mágica: lo que en un primer momento saca de la miseria a Wang, lo conduce a una pesadilla autodestructiva. Es la némesis con la que las mitologías nos advirtieron si olvidamos nuestros límites y pretendemos ser como dioses.

El libro es el relato de las formas en que desde siempre el ser humano ha huido del cuerpo y ha recaído en él, así como de las implicaciones de tales huidas y recaídas. De hecho, la identidad no sería sino la construcción, siempre problemática de “un lugar donde huir y recaer y en el que otros puedan reconocernos”. Sin olvidar que “todos los mecanismos de exclusión o negación del otro (antisemitismo, machismo, colonialismo…) racializan o etnifican exitosamente la identidad que niegan”, o que “La identidad es contrariedad, pesa, cansa pero “hay sólo una cosa peor que la identidad y es no tener ninguna” (T. Eagleton). Pero, como decía, también nos señala un límite, un umbral en el que se nos presentan dos opciones: la de alentar la huida del cuerpo a la imagen o, frente a dicha huida, reasumir nuestra corporeidad: “Liberación del cuerpo puede querer decir dos cosas: el proceso por el cual el capitalismo (y la libertad y la “inteligencia”) intenta liberarse de los cuerpos; y el proceso por el cual el cuerpo recupera un papel central como objeto insuperable de atenciones y cuidados. Liberarse del cuerpo es reclamar fantasiosamente nuestro derecho a ser mercancías; es decir, nuestro derecho, al mismo tiempo, a la inmortalidad propia y a la destrucción de los otros. Frente a esta paradoja fatal, liberar el cuerpo es, al contrario, afirmar el derecho a mirarse, a cuidarse, a vivir un relato, a envejecer sin vergüenza y a morir con dignidad. Este dilema entre liberar el cuerpo o liberarse de él es la más radical e insoslayable decisión política de nuestras vidas” (página 255).

Estamos, como nunca quizá, ante esta disyuntiva, más allá de inercias y programas que se nos presentan como una realidad insoslayable, imposible de contrariar. Quien se coloca fuera o quien ha caído allí por su lugar en la cadena social o el sitio en el que le tocó nacer está condenado a sentir el peso de la “asociación enfermedad-pecado-delito, propia de las sociedades antiguas que sigue vigente extramuros del Mercado”. El propio autor se confiesa atrapado: “la dislocación económica y tecnológica de los últimos siglos, en grandes saltos sucesivos, ha desplazado el cuerpo como eje de la experiencia, para bien y para mal, pero con la consecuencia singular de que ahora, cuando entro por la mañana en internet con la angustiosa sensación de haber perdido la noche, me dejo llevar por la ilusión contraria: la de que allí donde yo estoy, allí donde está mi cuerpo, no ocurre nada. O por la ilusión concomitante, más sofisticada y paradójica aún, de que sólo me pueden pasar cosas a mí a condición de no estar yo en el mismo lugar que mi cuerpo, residuo inerte y obstáculo sin vida de la experiencia real” (páginas 11 y 12). ¿No ocurre nada fuera de ese desplazamiento que ha sacado al cuerpo del “eje de lo real” y lo ha colocado en la máquina de la realidad virtual? Esta es la ineludible e inquietante paradoja que recorre las páginas de Ser o no ser (un cuerpo). Arrastrados por la corriente sabemos, con todo, que deberemos optar entre “imaginación y fantasía”, cuando la fantasía que nos tienta y trata de imponerse es “un desenganche definitivo del cuerpo en un espacio sin límites ni rugosidades… inmortal” (página 223). Añadiría yo que tal desenganche es imposible sin caer en la locura a la que parece arrastrarnos nuestra civilización; y que, por lo tanto, renunciar a ciertas gratificaciones de la mercantilización resulta una cuestión de supervivencia. Afirmar que somos cuerpo es hoy la más elemental de las opciones, una afirmación en la que se aúnan lo subjetivo y lo político. Sin dejar de ser conscientes de que el cuerpo es justamente “la fuga imposible que opone e imbrica dos elementos extraños entre sí: la carne y la palabra” (página 79) o que “nuestro cuerpo es el resultado de una lucha entre carne y lenguaje en la que, durante las etapas de crecimiento, muy a menudo el lenguaje parece desbordado y en retirada” (página 95).

Santiago Alba Rico parece identificarse con el Kafka que “siempre supo que no se puede escapar, aunque tampoco sea posible dejar de intentarlo: creemos que caminamos cuando en realidad caemos” (página 57). Dicha caída es en realidad nuestro destino.




LEMOIZ ETA MEMORIA


BAT. LEMOIZ, 1979

Frankismoaren azken urteez ari gara, 70eko hamarkadaz. Ordurako, hego euskal herrietako biztanleria %40 bat hazia zen azken hogei urtetan, Espainiako lurralde pobretuenetatik lanera etorritako 700.000 immigranteekin. Bilbo inguruan bildu ziren horietako asko, modu miserablean lan egin eta bizitzera behartuak. Bilboko industria zen Espainiako eragile nagusietakoa hazkundearen motorra martxan jarri behar zenerako. Hala izan zen mende horren hasieran eta hala errepikatuko zen 60ko eta 70eko hamarkadetako Espainiako berpizkunde ekonomikoan. “Espainiako Mirari Ekonomikoa” izenez ezagutu zen hura, munduko bigarren hazkunde handiena bertan gertatu baitzen (Japoniak zuen lehen tokia), eta ordura arte miseria gorrian zegoen lurraldea –36-39ko gerrak suntsitua– “lurralde industrializatuen” eremura bildu zen (Munduko 9. potentzia, Kanadaren ondoren). 70eko hamarkadako petrolioaren krisiek zapuztu zuten gorakada hura, eta hazkunde eta krisi haien barruan ulertu behar da lurralde osoa zentral nuklearrez hornitzeko egitasmoa.

Energia-premiak omen ziren, eta, II. Mundu Gerratik aitzina, munduko potentzia industrial guztiak buru-belarri sartu ziren energia atomikoaren bilakaera “zibilean”. Ordura arte, potentzia nuklear militarrak ziren gehien nabarmendu zirenak bilakaera horretan (AEBak eta Errusia –orduko Sobiet Batasuna– lehenik; Britainia Handia eta Frantzia gero; India eta Israel, azkenik, beste arrazoi batzuk tarteko), baina garapen ekonomikoa eta energia nuklearraren hedapena bat etorri ziren lasterketa horretan parte hartu nahi zuten munduko agintari guztientzat. Frankoren erregimenak mendebaldeko atxikimendua lortua zuen, eta horrek lasterketa horretan parte hartzera ahalbidetu zuen. Petrolioaren lehen krisiak, 1973koak, garbi utzi zituen gauzak: harenganako dependentzia urritu beharra zuten aurrera egin nahi zutenek. Zein zen bidea? Zentral nuklearrak[1].

Euskal Herrian lau zentral planifikatu ziren: haietako hiru, kostaldeko 50 kilometroko lerro batean kokatuak, eta Lemoizkoa, Bilbotik 15 kilometrora. Gogoratu beharra dago garai hartako “progresoaren aldeko” indar ekonomiko eta politiko guztiak ados zirela aurreikuspen haietan, modu berezian EAJko buruzagiak, eta azken hauek erakutsi zituzten eskrupuluak edo zalantzak alde guztietatik zetorren erresistentziak eraginak baino ez ziren izan. Enpresa elektrikoak nagusi ziren, eta hala jarraitzen dute izaten holding ekonomiko, industrial eta politikoetan, eta jeltzaleek erakutsi beharra zuten “Estatu-alderdia” zirela. Espainiako ugazabek euskal abertzaletasunarekin zeken portatuak baziren Frankoren Espainia Handiaren zutabe bihurtuz, ahalegin beharra zegoen gauzak beste nolabait bideratzen; jeltzaleak prest ziren egoera berrira egokitzeko.

Harrisburg-eko istripua[2] (1979) gertatu baino zazpi urte lehenago hasi ziren lanak Lemoizen, eta ordurako oso aurreratuak zeuden, bukatuak ia. Esan beharrik ez dago zein eratan egiten ziren orduan gauzak, indarrean zegoen legalitate administratiboari berari ere gehiegi erreparatu gabe. Frankismo bukaerako urte gatazkatsuetan gertatzea suertatu zitzaion honi guztiari, eta kontrako indarrak gero eta gehiago nabarmendu ziren.

70 hamarkadarako, auzo pobreetako herri-mugimendua gori-gorian zegoen Bilbon eta gainontzeko euskal hiriguneetan. Herritarren protesta eta haienganako errepresioa etengabeko kontua zen. Bi adibide tragiko: Erandioko auzotarrak kalera atera ziren 1969an, aire kutsadura jasanezinaren aurka protestatzeko: polizien tiroek bi hildako eta hainbat zauritu eragin zituzten. 1980an Ortuellako eskola batean istripuz gertatutako gas-eztanda  baten ondorioz 51 haur hil ziren, baina haur haiek miseriaz jantzitako giro baten adierazgarri ere baziren. Hiri-mugimendu haren legamiatik sortu zen nuklearizazioaren aurkakoa: auzo eta herri guztietara hedatu zen, gurean inoiz izan den antolaketa eta hedapen sendoenarekin. Ez zen gauza berria hemengoa, ordurako mendebalde osoan baitzegoen martxan; berritasuna izan zen zenbaterainoko hedapena izan zuen oso denbora gutxian. 1976rako, beste proiektu nuklearrak geldiaraziak izan ziren, hasi aitzin. Urte horretako Lemoizkoaren aurkako lehen martxa handian 50.000 lagun bildu ziren. Eta hurrengo urtean prestatutako manifestazioak, ordura arte inoiz ospatutako handienak, 150.000 lagun inguru bildu zituen Bilbon.

Urte hartan bertan hartu zuen ETAk proiektuaren aurkako ekimena: lehen militante hildakoa Lemoizen gauzatutako erasoan; ondoren, zentraleko hiru langile hilko dituzte, bi bonba jarrita –ETAk dio bere abisuak ez zirela behar bezala kontuan hartu–. Militante gehiago hil ziren lehergailuak maneiatzean; gazte ekologista bat Tuteran guardia zibilaren tiroz… 1981ean gertatu zen urrats kualitatiboa: ETAk zentraleko ingeniari nagusia bahitu eta “Lemoiz apurtu” baldintzapean, hil egin zuen astebetera. Ondoren, ETAren aurkako lehen manifestazioa: 100.000 lagun Bilbon. 1982an, hil zuten lehen ingeniari haren ordezkoa tirokatu eta hil zutenean, zentraleko teknikariek uko egin zioten jarraitzeari, eta zentrala gelditu egin zen de facto, erregaia ipintzea baino falta ez zenean. 1984rako, krisi industrialak eztanda egin eta aurreikusitako demanda energetikoa beteko ez zela ikusita, oraindik indarrean dagoen moratoria nuklear bat ezarri zuen Espainiako gobernu sozialistak –esan beharrik ez dago Lemoizek xahututako dirutzak eta Iberdrolak eskatutako indemnizazioak ordaintzeko baliabideak ondo bermatu ostean.

Lemoizkoa, Iberdueroren ahalmenak gainditu eta “Estatu-kontua” bilakatu zenean, Gasteizko legebiltzarrak “Elkarte publiko” bat antolatu zuen hura kudeatzeko. Galdeketa baten alde ere azaldu ziren, ondo baitzekiten galdeketa hura ezingo zutela egin, Madrileko gobernuaren debekuz[3].

Ñabardurak gorabehera, hau izan zen Lemoizeko zentralarekin gertatutakoa, orduko testuinguru ekonomiko-energetikoan. Baina, zer izan zen proiektu haren aurkako erresistentzia-mugimenduaz? Zein neurritakoa, lortutako arrakasta edo porrota? Horra ezinbesteko galderak, oraingoan ere barrutik erantzun beharrekoak.

Beste edozein herri eta auzotan bezala, Errenterian ere antolatu genuen komite antinuklear bat. Egin ziren kanpaina informatiboak eta mobilizaziorako deialdiak, euskal herrietako gainontzekoekin elkarlanean, baita inguruko mugimendu antinuklear eta ekologistekin ere –gogoan ditut, esaterako, Iparraldean emandako hitzaldiak, Peyrehoradeko proiektu nuklearrak bertakoak oso gertutik ukitzen zituenez–. Pil-pilean zegoen gaia, astero berriren bat, gero eta tentsio nabarmenagoa. 1976 eta 1978 bitarteko urteak sekulakoak izan ziren orain artean aipatutako kontuetan –fabriketan, auzoetan, kaleetan–, baina Lemoizekoak bazuen osagarri partikularrik giro hari guztiari esanahi gehigarriez hornitzeko: 36ko gerran suntsiketa fisikoa izan bazen, nuklearren instalazioa atzerabueltarik gabeko hipoteka izan zitekeen. 1945eko Hiroshima eta Nagasakiko bonba atomikoetatik aurrera, begitarte nuklearra zuen suntsiketak; Gerra Hotzean harrapatuta egotea gutxi balitz bezala, etxean jarri nahi zizkiguten betirako bonba isilak.

Gure burua iraultzailetzat genuenontzat, hura kapitalismoaren neurrigabeko harrapakeria suntsitzailearen ezaugarri gordina zen. Edozein sentimendu herrikoi zuenarentzat, esan bezala, hipoteka neurrigabea. ETArentzat, saihestu ezineko fronte bat zabaldu zen, sekulako aukera bere indarra eta eraginkortasuna helburu militarretik arlo zibilera pasatzeko, eta han erabaki zen, beste inon baino argiago, nolakoa izango zen ETAren jarrera mugimendu herritarren aldean. Kartak mahai gainean zeuden guztiontzat partida hartan. Gainera, instituzionalizazio autonomiko berria zegoen tartean, aukera ezin hobea haren saldukeria eta ahuldadea salatzeko. Hor zabaldu ziren lehen aldiz modu gardenean gizarte politizatuan indarrean zeuden bi joeren arteko talka: frankismoaren bukaerarekin arautegi berria onartzearen alde zeudenen eta kontra zeudenen artekoena, alegia; “Dena aldatu egin da” eta “Ez da ezer aldatu” leloen artekoa. Iberduerok Lemoiz zuzentzeko ipinitako Ryan ingeniariaren hilketaren ondoren, ETAren kontrako lehen manifestazio masiboak izan ziren, Bilbon, eta baita greba orokor bat ere, 1981eko otsailaren 9an, hilketa arbuiatzeko. Lau egun beranduago, otsailaren 13an, Joxe Arregi izango zen polizien torturaz eraila, eta horrek sekulako kommozioa eta mobilizazioak eragin zituen. Eszenatoki horren errepikapen gero eta distorsionatuagoa bezala uler liteke hurrengo hogeita hamar urteetan ETAren eta Estatuaren egituraren barneko indarren artean jokatutako partida.

Bistan da Lemoizen kontrako mugimendu zibila gaindikatua suertatu zela egoera hartan. Ryan ingeniariaren hilketaren ostean, komite antinuklearrekin batera erreferente izan zen Euskal Kosta Ez-nuklear Baten Aldeko Komisioak hauxe adierazi zuen: “Nazkatzen gaitu erabiltzen den manikeismoak: edo Iberduerorekin zaudete –eta horrek esan nahi duen bakearekin, ordenarekin eta progresoarekin– edo ETArekin, beste aukerarik ez balego bezala. Lemoizekoa dikotomia horretara murriztea eldarnio hutsa da. Ez da lekurik geratzen guretzat gerra honetan”. Leku-galtze horretan dago hemen interesatzen zaidan gogoetaren gakoa: zentralekoa “Estatu kontua” bihurturik, bere burua ordezko Estatutzat duen talde batekin egiten du topo, gerra dinamika bat bultzatuz, dinamika horren logikatik at geratzen den guztia suntsituz. Hor harrapatuta, bahitua geratuko da mugimendu zibila: “ez dago gure esku” da sentipenik zentzuzkoena. Poztu egin ginen Lemoizekoa geldirik ikusita, baina inpresio mikatz batez.

1979ko udan antolatu genuen udako martxak sekulako arrakasta izan zuen. Bi zutabetan, Baionatik lehena oinez, eta Tuteratik bigarrena bizikletez, herriz herri zeharkatu genuen euskal geografia. Ez ahazteko moduko hogei eguneko bizipena izan zen. Kostaldeko herri guztiak zeharkatu genituen, oinez, eta bakoitzean , etxeetan errezibituak izan ginen edo udal aterpeetan jasoak. Jaia eta errebindikazioa nonahi, eta marmitakoa afaltzeko. Abuztuaren 13ko igande hartan, Lemoizeko helmugan, hogei milatik gora lagun elkartu ginen.

Eginak ziren egin beharreko lege-ekintza guztiak, manifestazio guztiak, eskaera guztiak. Beste urrats bat emateko sasoia zen, eta hala iragarri genuen jai handi hartan: gure esku zegoenez, Iberdueroren aurkako desobedientzia-kanpaina abiatuko genuen udazken hartan bertan: ondo antolatu eta argi-indarra ordaintzeari uko egingo genion. Milaka izango ginen, herri eta auzo bakoitzean antolatuak, eta errepresaliak baldin bazetozen, momentuan konponduko genuen argi-mozketa. Ezingo zuten argi-kontadore bakoitza polizia batez babestu. Ohi bezala, epe batzuk ezarri genituen lekuz lekuko informazioa eta antolaketa bermatzeko. Gogoan dut Errenterian bulego bat prestatu genuela, telefono eta guzti. Heldu zen gure plana praktikara pasatzeko eguna… eta erabateko porrota gertatu zen.

Ohituta ginen greba orokorrekin, hamar mila lagunen asanbladekin. Hauteskundeek desmobilizazioa ekarri bazuten ere, urte horretako udaberrian izan ziren udalekoak, eta HB osatu berriak ia 5.000 boto eskuratu zituen. Abstentzioa %40tik gorakoa izan zen (14.000tik gora, parte hartu ez genuenak), eta horren zati bat instituzionalizazioaren aurkakoa zen. Nola zen posible pare bat lagun baino –neu barne–  ez izatea Lemoizen kontra argi-indarra ordaintzeari uko egiteko prest zeudenak? Dagoneneko tartean zen ETAren borroka, baina Ryanena bi urte geroago izango zen… Zer gertatzen zen, benetan, norberaren etxe barnean, halako erabakiak hartu behar zirenean?

Nire ustez, galdera horretan dago gakoa. Familiak jarraitzen zuen izaten gizartearen zutabea, eta politizazio- eta erresistentzia-maila altua sentitzen bagenuen ere, hura gazteen kontua zen, gerra edo gerra-osteko miseriak pasatu gabekoena. Kalea gurea zen, baina, etxean, nagusiek agintzen zuten, eta gure desobedientzia-proposamenak erdigune horretara egin beharra zuen jauzia aurrera egiteko. Eta gure nagusiak ez zeuden txantxetarako: indar kontserbadoreak nagusitzen ziren jendartearen maila guztietan, eta jeltzaleek gehiengo handiz irabazi zituzten lehen hauteskunde autonomikoak: Eusko Legebiltzarreko parlamentari haien artean, 42 ziren nuklearren aldekoak eta 18 kontrakoak. EAJren jarrera –eta gainontzeko alderdietako gehien-gehienena– “Estatu-jarrera” zen: Espainiaren orduko nolabaiteko ahuldadea probestu, botere-banaketa ahalik eta baldintza onenetan negoziatzeko. Gernikako Estatutua izan zen haren ondorioa eta, hortik aurrera, ehundura administratibo sendo bat eraiki behar zen 80ko krisi industrialetik onik atera eta Europa garatuenaren mailako gizarte bat osatzeko. Eraldaketa hau diseinatu eta kudeatu zutenak aurrean zuten mugimendu herritarren erresistentzia frankismoaren ondorio makurretako bat kontsideratzen zuten, eta honek azaleratzen zituen ameskeria iraultzaileen aurrean, tinko eutsiko zioten, ahalik eta kontzesio txikienak eginez. ETA arazo bat zen arlo horretan, baina denbora laburrean gainditua izango zela uste zen.

Errenterian gertatutako desobedientzia-kanpainaren porrota ez zen salbuespena izan, araua baizik. Ondorengo neguan antolatu zen komite antinuklearren asanblada orokorrean, gaia mahai gainean zegoen, halabeharrez. Horren guztiaren gaineko gogoeta egin eta “herriari eman beharreko erantzun” ezinbestekoaren premiaz mintzatu nintzen asanblada hartan; idatzirik prestatua nuen gogoeta. Bakarrik geratu nintzen; borrokak –protestaldiak, manifestazioak, ekintzak– aurrera jarraitu behar zuen. Eta gogoeta? Egin zezala bakoitzak bere etxean. Han zeudenek jakintzat ematen zuten egoerak ez zuela beste aukerarik eskaintzen: alde batetik, “abangoardian” zegoen mugimendu batek ezin zuen bere porrota adierazi, eta are gutxiago mugimendu zabalago baten barruko hegemonia-konflikto bat –mugimendu antinuklearrarena, kasu honetan–: alde batetik, mugimenduaren autonomia eta soberania aldarrikatzen genuenak geunden; beste batetik, eraginkortasunaren aitzakian, ETAri ekimena uzten ziotenak. Azken hauek Estatuaren inposaketa terroristaren kontrako erresistentzia armatua baldintzarik gabe ontzat ematerakoan, egoeraren funtsezko ahulezia estaltzen saiatzen ziren, bide batez ETAri bere suplantazio politikoa onartuz. Esan bezala “eraginkortasuna” zen gakoa, eta horraino ailegatzen zen gehienetan kontua, oinarrizko ezintasun bat estaliz. Horrela adierazi zuten Bilboko lau komite antinuklearrek Ryanena gertatu ostean: “Sektore erradikalena babesten dugu egoera erradikal bati aurre egiteko, indar-aldagarritan neurtzen den egoera bati. Aldi berean, ez dugu galdu behar sektore zabal batzuen laguntasuna. Azken hauek ez dute zuzenean parte hartuko borrokan, baina ezinbesteko dira ekintza erradikalen sostengurako. Gure eginbeharra da engainamendu apaleko formulak bilatzea, Lemoizen kontrako jarrera epelago horiek agerian gera daitezen”[4]. Ez zen beste aukerarik suertatu horren guztiaren azpian jokoan zer zegoen eztabaidatzeko, eta nago Lemoizekoaren inguruan gertatutakoarekin uler litekeela urte haietan hainbaten ustetan plantea zitezkeen aukeren arteko eztabaiden zapuztea eta honek ekarriko zituen ondorioak.

BI. LEMOIZ, 2013

Ezin ukatu New York Times-ekoei Bilboko miraria: Abando Ibarrako birmoldaketarekin gauzatu da hiri industrial zaharkitu eta eroriaren gaineko garaipena. Eta garaipen horrek ikur nagusi bat du, Gehri-ren museoa, Joseba Zulaikak bere modu sofistikatuan azaldu diguna: Merilynen gorputza ibai ertzean etzana, nagusi amerikanoari errenditutako hiri postmodernoa. Haren inguruan osatu da Bilbo berriaren oparotasun iheskor bezain ahaltsua, beste maila bateko eraikin-ikonoz osatua: Euskalduna jauregia eta San Mames Barria, esaterako. Baina guztien gainetik jasoko zena, zerua ukitzeraino, munduko dorre altuenak eraikitzen zaildutako arkitektoak altxatutako Iberdrola dorrea izan behar zuen: Bilboren falo distiranta, euskaldun zaharkituen pudoreak uxatzeraino bere biluzian zutitua, inork ez zezala pentsa Guggenheim-en apaindura goxoetan amaituko zenik hiriaren (nagusien) ahala. 70eko hamarkadan hasi zen egitasmoa modu ezin loriatsuan bete da mende berrirako jeltzaleek gobernatutako lurraldean, Bilbon hazitako eta mugarik ezagutzen ez duen multinazionalaren egoitza bertikalarekin.

Baina nire bazterretik, horren guztiaren gibelean jartzen saiatu naiz, Iberdrolaren soslai ez horren distirantari begira, Lemoizkora beste behin, alegia. Lerro zuzen bat marraztu liteke mapan Bilboko dorretik Basordaseko kala ezkutura, baina kala hori ez da inon seinalatzen ia, ez behintzat haren ondoan dagoen Armintzako portuan, edo Bizkaiko turismoa sustatzeko gidaliburuetan (turismotik libratzen den inguruko une babesturik bakarretakoa!). Guggenheimekoak eta Iberdrola Dorrearenak bezala, zentralaren eraikin abandonatu honen datuak ez ziren txantxetakoak izan: 70eko hamarkadan zehar, orduko 35.000 milioi pezeta gastatu omen ziren; 210 miloi euroz ari zen 2014ko El Pais-eko artikulu batek. “Arkeologia industrialaren hondakina, 1.000 tona altzairu eta 200.000 metro kubiko hormigoi armatuan bermatua”, garaiko informazioek dioten eran. Honela dio 2013ko batek: “Zentralari erreserbatuak dauden 116 hektareetan –horietako 5’5 zutik dirauten 11 eraikinetarako– agerian geratzen da lau hamarkadako erabateko utzikeria. Iberdrolak, orain, segurtasun minimo bat mantentzen du, guardia bakarra, baina 1996ra arte –zentralak 14 urte geldirik zeramanean– 12 miloi euro gastatzen ziren urteko, egunero joaten baitziren mantentze-zerbitzukoak lanera, eta ingurua zaintzeko 300 guardia zibil erabiltzen ziren. Zainketa estu hori 1996an amaitu zen”. Eta jarraitzen du erreportaje egileek beren txundiduran: “Lemoiz bisita ahantzezina da bere barnean sartzerik izan dutenentzat, 55 metroko altuera duen erreaktorearen barnea, kasu, eta bere azpiko sei solairuko eraikin kezkagarria. Etorkizuna konplikatua du. Hasteko, kostuagatik: 60 miloi euro beharko lirateke eraikinak eraisteko, orain hamar urteko kalkulu baten arabera. Eta hor ez da sartzen kanpoaldeko dike ikusgarria: 15 metro altuerako eta 300 metro luzerako eraikina, ez itsasoari baizik eta misilekin izan zitezkeen erasoei aurre egiteko. 80ko hamarkadan, zentrala ixteak 6.000 miloi pezetetako kostua izan zuen, eta halako berri bat eraikitzeak 12.000 miloi eurokoa izango litzateke egun”[5].

Beste hainbatek bezala, parte hartu nuen 1979an Baionatik Lemoizera oinez egin zen ibilaldi gogoangarrian, David Alvarez izeneko zutabean –besteak, Tuteratik bizikletaz heldu zenak, Gladys del Estal zuen izena–. Festa handia izan zen; ez dut gogoratzen txango zoriontsuagorik euskal herrietan barrena; sorberriko abeleran geunden, edo nengoen. 34 urte pasata, 2013an itzuli nintzen bertara. Oraingoan Euskal Herriko Unibertsitatearen gestio bati esker, eta egitasmo artistiko baten kausaz: Mikel Laboaren Gernika pieza  grabatzeko asmoz emazte dantzari flamenko batekin. Ekainean egin genuen lehen bisita protokolarioa: Iberdrolako kanpo-harremanetarako arduradun bi geneuzkan zain, ongietorria eman eta gidari-lanak egiteko. Inguru osoari patxadazko bira eman –argi utzi ziguten lehen unetik ez genuela zentral barrura sartzerik izango, segurtasun-arrazoiak zirela eta–, eta haien konfiantza lortu ondoren, errodaje-plana zehazteko helburua zuen lehen bisita hura modu onean burutu zen. Halere, espedizio hartan parte hartu genuen gutako bakoitzak bere barne-bidaia egin zuen, eta nirea, 70ko hamarkadari zegoen txertatua.

Dantzariaz gain –orain gutxi arte Euskal Herriaz ezer ez zekien adiskide italiarra–, 1988an jaiotako nire alaba zetorren, berak gauzatu behar baitzuen errodajearen errealizazioa. Nik produktore-eragile funtzio bitxia beteko nuen, bi emazte haiek izango baitziren leku hartan musika hark sortzen zituen oihartzunak jasoko zituztenak. Esan gabe doa, aprentsioz beterik egon nintzen hasieratik, eta gauza bera gertatu zen errodaje-egunetan ere.

Irailean gauzatu genuen errodajea, euripean, medio oso urriekin: alaba zinemagileaz eta dantzariaz gain, ni nintzen gainontzeko lanetarako morroi bakarra: elektro-generadorea eta musika-aparailu baldarra mugitu eta audioa jaso; aitzurrarekin sasiak kendu eta zorua egokitu; artistek behar zituzten gauza guztien adi egon… Eta Iberdrolako kanpo-harremanetarako bi karguekin atsegina izan –gure ondoan egon baitziren errodajea iraun zuen denbora osoan– goi-kargu atsegin haiek argi adierazi baitziguten egiten ari ginena ezbehar baten antzeko zerbait baino ez zela, errepikatu behar ez zuen kontua. Ongi tenkatuta zegoen, beraz, egoera, gure ahal artistiko eta praktiko guztiak azaleratu eta gauzatzeko.

Bertan dena zen segurtasun-protokoloa eta kontuz ibiltzeko ardura gogoraraztea. Urtetan Euskal Herriko lekurik militarizatuena izandakoa –bi burdin hesi, ehunka kamera eta guardia, kontrol zorrotzak inguruko ibilgailu guztiei– txatar-lapurrekin ari omen da gauzatzen azken bataila. Gauez sartzen omen direla, aurkitu dituztela guk zapaldu ezingo ditugun eraikinen barrunbeetan ere, beren koltxoi eta janariekin. Enpresak duen zaindari bakarra, bere zakur eta autoarekin, nondik sartuko diren beldur omen dabil gauero, kontatzen zigutenez. Lapurrak izan gabe, zer ginen gu, hainbeste prebentziorako? Hori eztabaidatzen ariko ziren Iberdrola erraldoiaren segurtasun-arduradunak, eta baimena emana ziguten kanpo-harremanetakoak ere bai, nonbait. Ez ote ziren damu. Zehaztuak eta beteak genituen protokolo guztiak –errodaje-lekuen gaineko informea, aseguruak, etab.–, baina behin eta berriz errepikatzen ziguten ez genekiela zer-nolako eztabaidak izan zituzten azken egunetan; txiripaz geundela han, emandako hitza ez jateagatik; eta zer ausarta ginen, eguraldi zakur harekin aritzera deliberatuta.

Xelebrea egingo zitzaien errodaje-taldea, susmagarria ia, ohituta zeuden eta gogorarazi zizkiguten Iberdrolaren spot publiziatarioen gomutan. Lehen egun osoa probak egiten pasa genuen, detaileak ahalik eta gehien zehazten. Arrastiria interesatzen zitzaigun, eta ilunabarra, gauez ere errodatu nahiko baikenukeen. –“Nola gauez? Hori segurtasun-protokolo guztien kontra doa”. Ez entzunarena egin, eta tematsu jarraitu genuen. Gaua heldu zen, eta ez ziren gauza izan ordurako ia maitagarria egingo zitzaien hirukote hura handik nolanahi kanporatzeko: –“Izan ditugunen ostean, auskalo zer ekarriko digun honek!” komentarioarekin diosala. Biharamunean hasiko genuen errodajea.

Arduradunetako baten telefono-deia ostatura, ondoren: agindu ziguten hirugarren eguna ezingo genuela erabili; gelditzen zitzaigun bakarrean amaitu beharko genuela. Eta horrekin ere, kontent.

Gure erabakia hain zen irmoa, egun osoa iraun beharko zukeena lehen orduetan amaitu genuen. Uste baino arinago joan zen dena, baina gauari itxaron behar genion, funtsezkoa zenez gaueko errodajea. Horrek aurreikusi gabeko egoeran ipini gintuen: lauzpabost ordu ezer egin gabe pasa beharra ezleku hartan: dantzari flamenkoa, Bilboko enpresa nagusienetako agintari biak, Raffaella Carrà hainbeste estimatzen zuen jagole pertxenta, bideo-artista gaztea eta seiok Laboaz, Carràz, txatar-lapur errumaniarrez eta Bilboko etxe aberatsen ebasleez hitz aspertuan. Azken uneak izan ziren, halere, irrealenak.  Eszena bat errodatzeko prest, autoaren fokuek ematen ziguten argia baino ez genuen. Arrapaladan gindoazen, eta, une batez, zaindariek galdu egin gintuzten iluntasunean. Une labur bat baino ez zen izan, gure kolkorako geldituko zen garaipen txikiaren seinale ezkutua; justu lanarekin amaitu aurrekoa.

Etxerako bueltan, mila aldiz egindako autobidea arrotza egiten zitzaidan uneoro. Nire kideak lokartuta, erne iraun behar nuen gidaritzan. Haluzinazioen atarian, leher eginda.

Ordu luze haietako batean eta giroa goxatzear, Iberdrolako buruzagietako bati txantxa-ukitu batez komentatu nion errentagarria izango zela bertan parke tematiko bat eraikitzea, apenas inbertsiorik eskatuko ez zuenez. Bere erreakzio krispatuak ez zuen zalantzarako tarterik laga: “Beste belaunaldi bat beharko da gutxienik honekin zer egin planteatzeko ere, guretzat zama handiegia izaten jarraitzen du honek guztiak”.

Horregatik pentsatu izan dut, gerora, Lemoizkoa dela Bilbo eraberrituaren ifrentzu zehatza, eta  Guggenheimen gorazarrean ari zela Joseba Zulaikari entzun nionean bere belaunaldiaren mausoleotzat har zitekeela, orduan osatu zen nire eldarnio propioa: belaunaldi haren lekuko eta oroigarria ez dela postala guztietan ageri den eraikin liluragarria hori, baizik eta Lemoizen ezkutuan dugun hondakina baizik. Eta Auschwitzen, Hirosiman eta munduko beste hainbat lekutan hondamendi baten aztarnak bere horretan utzi eta kontserbatzeko erabakia hartu duten eran, modu berean utzi beharko genukeela guk hormigoizko oskol munstruoso hutsa.

2013ko txango honek urtebete lehenago Eusko Jaurlaritzak (Patxi Lopez zuen artean lehendakari) kaleratutako bi liburu izan zituen akuilu: Mikel Alonsok egungo argazkiz osatutakoa bata, eta EHUko Raúl López Romo historian doktoreak eta irakasleak idatzitakoa, bestea: Euskadi en duelo. La central nuclear de Lemóniz como símbolo de la transición vasca izenenekoa, azken hau (“Euskadi dolupean. Lemoizko zentral nuklearra euskal transizioaren sinbolo gisa”). Lehenik, argazkiek jo zidaten arreta; alde batetik, utzikeria eta hondamendia erakusten zutelako, eta, bestetik, obraren dimentsioa, eta historia gelditu baten irudia ematen zutelako: eraikinaren barnealdekoak ziren harrigarriak batez ere. Garaiko giltza, altzari, edo egutegiak atzo bertan utzitakoak ziruditen, inork nola tratatu ez jakin eta ihesean ateratakoarena, alegia. Leku hura zela Laboaren Gernikaren interpretaziorako erabili beharrekoa sumatu nuen instantean, espazio hura oinkatzerik zaila izango zela jabetzeaz batera.

Liburuak, bestalde, nolabaiteko erantzuna ematen zion orain arte adierazitakoari. Abiapuntutik esplikatzen du helburua: “Lemoizen inguruko polemika hartu dugu aztergai, gakoa delako Euskadiren iragan hurbilaren hainbat osagarri nabarmen ulertzeko: gizarte barneko gatazka, bortxa politikoaren zikloa, eta demokratizazioaren eta euskal autonomiaren eraikuntza-prozesua”[6]. Hemen bertan gogoratu ditugun hainbat aurrekari adierazten ditu: nola hiru probintzietako biztanleria bikoiztu zen 1940 eta 1970 artean, gertaturiko industrializazio masiboa eta honi lotutako lurraldearen urbanizazioa. Fenomeno horiek ekarri omen zuten azken belaunaldien politizazioa. Gero, 1973ko petrolio-krisia eta nuklearren aldeko apustua. Ez da inoiz zalantzan jartzen aurreko –eta egungo– petrolioaren aldeko politika, ezta 70eko hamarkadako nuklearren aldeko hautu estrategikoa ere, aukera horiek egintzat, neutralak eta hutsetik sortuak balira bezala. Ustezko azterketa historikoak zientifikoak ez du zalantzan jartzen inoiz ustezko neutraltasun horrek noren izenean hitz egiten duen, ezta obra beraren helburu eta zentzu garbia ere.

Aski da bertako kapituluen izenak, edukiak eta hedapenak ikustea hori antzemateko: heren bat dago aurrekari historikoei eta gertakarien kronikari eskainiak. Esan gabe doa, energia nuklearra “energia-iturri” bat baino ez da, inongo beste konnotaziorik ez duena: argindarra behar dugu eta etengailuari ematen diogu; lurralde industrializatu bat gara eta besteen bide berak “aukeratzen” ditugu, eta abar. Historiagileak neutraltasun-itxurak egin behar ditu agintarien enkarguz ari denean. Ondorengo bi herenak gaiari daude dedikatuak: lehena Nacionalismo y agonía izeneko atala; hurrengoek Emoción y política eta Pérdida eta Conmemoración dute goiburu. Atal hauetako barne kapituluen izenak: A vueltas con la nación; El duelo, congoja y enfrentamiento; Los enemigos de la patria; La campaña terrorista contra Lemoiz; Costos de la violencia; Recordar a unos para olvidar a otros; Contra la simetría entre violencias (“Nazioarekin bueltaka; Dolua, atsekabea eta borroka; Aberriaren etsaiak; Lemoizen aurkako kanpaina terrorista; Bortxaren kostua; Batzuk gogoratu besteez ahazteko; Bortxen simetriaren aurka”).

Egileak onartzen du historiagileek orain arte mantendu duten isiltasuna ETAren iraupenak eta mehatxuak behartuta edo baldintzatuta izan dela, baina heldu dela sasoia gaiaz “objektiboki hitz egiteko”: ez da egon inongo arrazoi historikorik terrorismoarentzat; Espainiako gerrarekin lotzeak ez du inongo zentzurik (“irmotasun osoz salatu behar den behar historiko bat”[7]). Frankismoak ez zuen lagundu, onartzen du, baina hura “gutxiengo batek sostengatu zuen erregimena izan zen; demokrazia heldu zenean gehiengoa zegoen sistemarekin, eta energia nuklearraren aurka lerratzea keinu oportunista bat baino ez zen izan abertzale erradikalentzat. Haien helburuak ez baitzuten horiekin zer ikusirik (“Lemoizen, eztabaida ekologikoa edo ingurugirokoa bigarren maila batera izan zen baztertua… Euskadi ulertzeko bi era, hitza ala indarra, aurrez-aurre egin zuten talka”[8]). Terroristen aldetik gehiengoaren ongizatearen aurkako gerra deklaratuta dago; ekintzetan hildakoak beren kabuz hartutako erabaki batengatik hil ziren –baita Gladys del Estal bera ere–, beste aldean eroritakoak (izan guardia zibilak, izan Lemoizeko zuzendariak) demokraziagatik –eta haren alde– sakrifikatu ziren, zeuden lekuan egoteak ez zuen haien inongo erabakimenarekin zerikusirik. “Ez da zilegi, beraz, bortxen arteko inongo simetriarik ezartzea” esaldi borobilarekin amaitzen du. Egiten diren baieztapenetan ondorioztatu liteke “garaiko mehatxurik nagusia terroristen bortxa” zenez, “mugimendu antinuklearraren arduragabekeria, Euskadiren izenean egindako krimenak modu tolesgabean ez salatzeagatik”. Onartzen du, finean, ETArengatik geratu zela zentrala, eta hori gerta zitekeen gauzarik tamalgarriena izan zela. Orain, ETAren bukaerarekin, ez dezagula pentsa haren bortxak jarraipenik ez duenik: “Zentral nuklear baten arriskuak oso urrutikoak dira, bere larritasunean. ETAren arriskuak, aldiz, hurbilak eta errealak” José Ramón Recalderen hitzak ekarriz. Edo “akatsa izango litzateke orain, ETAk atentatuen ‘behin betiko etetea’ aldarrikatu duenean, bortxa iraganeko kontua dela sinestea. Litekeena da ETAren balek inor gehiago ez hiltzea, baina, pentsatzen denaren aurka, haren bortxa etengabe proiektatzen da orainera eta etorkizunera, eta gorrotoa ez da urtu. Santos Juliák baieztatu duen moduan, ‘ETAk oinazea sozializatu zuen, eta Bilduk, Amaiurrek eta Sortuk terrorearen zilegitasunaren diskurtsoa eraiki, zabaldu eta gizarteratzen dute oroimen soziala bihurtu arte’ ”[9], eta abar.

Horrekin guztiarekin, zentralaren aldeko eta kontrakoen arteko liskarrez ari da egilea, baina, esan bezala, ez da hori liburuaren helburu nagusia, euskal nazionalismoaren zentzugabekeria agerian uztea baizik: “Mugimendu nazionalistak kalean egoten saiatzen dira, ikusgarriak bihurtu eta indarra erakusteko hainbat helburu politiko lortzearren: muga berriak ezarri eta nor muga horien barnean eta nor kanpoan dagoen erabaki. Gu nor garen eta Besteak nor diren galderari erantzuten saiatzen dira, eta horretarako erabilgarria da diskurtsoak eta mobilizazioak kontrajartzea. Independentziaren eta Estatu berri baten eraikitzearen aldeko demandez gain, eskakizun zehatz batzuetara jotzen dute nazionalistek bere aldeko jende gehiago erakartzeko. Trantsizioko EAJn eskakizun horietako bat, nagusietakoa, Lemoizekoa izan zen”[10].

Ez dut errepikatuko prozesu horretan Lemoizkoaren aurkako mugimendu zibila gainditua izan zela eta ez genuela izan inongo gaitasunik gainditze horren eta dinamika militarraren gailentzearen gaia bera planteatzeko ere. Hain zen bortitza Estatuaren eta Kapitalaren ekimena, automatikoki legitimizatua geratzen zen haien aurkako edozein bortxazko erresistentzia ere, eta hori gertatu zen sentimendu antinuklearraren gehiengo zabalean. Imaginaezina zen, esaterako, Ryan bahitu eta ETAk berari “herri-epaiketa” bat egin ostean hura libre uztea, ekimena herri-dinamikan ipintzeko keinu batekin[11]. Zentraleko obrak saboteatuta bazeuden ere –askok jartzen dute zalantzan zein neurritan zen operatiboa zentrala izan zuen eraikuntza-prozesuaren ondoren– eta Bilboko eta Pasaiako zamaketariek hara zuzendutako materiala ez deskargatzea erabaki bazuten ere, ez zen gure estilokoa gauzak odolez eta behin betikoz ez erabakitzearena. Bistakoa da Iberduerok eta Estatuak –Eusko Jaurlaritzak barne– galdu egin zutela partida hura, baina baita herri-mugimenduak ere, ez bakarrik konpartsarena egitea baino geratu ez zitzaiolako, baita, eta batez ere, ordutik aurrera ez zelako herri-ekimen autonomoetarako lekurik geratu, eta “erresistentzia” bakarra ETAk eta haren inguruak egingo zuenaren menpean geratuko zelako. Eta hori galera eta atzerapauso izugarria izan zen ezkerrarentzat eta erreferente militaristetatik at mugitu nahi zuen edozeinentzat. Oso erraza izan zen, horren ondoren, nazionalismo espainiarrak euskal nazionalismoaren deslegitimaziorako marraztu dituen karikaturak marraztea, komentatzen ari garen liburuan gertatu bezala, arrazoizkoak baitira neurri handi batean: “Jainko bat eraiki zen egia absolutu gisa (ETA), eta haren inguruan, konstelazio sozial oso bat zebilen biraka. Komunitate abertzale honi atxikita masa erakunde zabal bat zegoen, bertan sozializatzeko, parte hartzeko errituak (ehunka manifestazio) eta norbere burua errekonozitzeko sinbologia (abestiak, ukabila bilduak, ikurrak)”[12]. Hori salatzen duenak indar eta bortxa handiagoz ezarritako erritualizazioan parte hartuko ez balu bezala. Baina, esan bezala, gure gaia ez da “nork duen bortxarako edo nazio bat eraikitzeko zilegitasuna” baizik eta, geunden eta gauden egoeran egonda, ardura guztia dugula helburuen eta bitartekarien gaineko zorroztasun handienarekin ibiltzeko –hau ezinezkoa izanik gure helburua “besteek dutena edukitzeko eskubidea dugu” horretan gelditzen bagara.

Bada garaia, beraz, berriro energia nuklearraren zentzu eta historiara itzultzekoa, ez baikinen libratu, ezta hurrik eman ere, haren mehatxutik eta errealitatetik 70eko eta 80ko borrokekin. Energia nuklearra XX. mendea eta haren bilakaera teknikoaren alderdirik siniestroenaren erakusgarria izan da eta jarraitzen du izaten XXI. mendean. Haren garapenaren ageriko azalpena 1945eko Hiroshimako eta Nagasakiko erasoek ezarri zuten: berrehun eta hogei milatik gorako hildako, eta bi hirien erabateko suntsiketa. Durangon eta Gernikan abiatutako gerra egiteko modu berriak –biztanle zibilen aurkako aire-erasoz– bere gailur logikoa lortu zuen bonba atomikoekin, gizateriak inoiz bizi izan duen hamarkadarik suntsitzaileenean. Aro horrek errealitatearen beste dimentsio baten aurrean kokatu gaitu. Ordura arte “Gaizkiaren neurrigabeko indarra” gizakion ahaletik kanpo sortua bezala irudikatzen zen. Atomoaren indarra askatu dugunetik, “Gaizki absolutu” hori gure esku dauden erabakien mende ere azaltzen zaigu, lehen aldiz historian. Eta indar horren ezaugarririk behinena ez da suntsitzeko duen ahalmena, ikaragarria izanda ere. Indar horrek duen berezko ezaugarria da kontrolaezina dela. Behin martxan jarriz gero, ekartzen dituen ondorioak ezin menderatu, ezin jakin ere zeintzuk izango ote diren.

II Mundu Gerra bonbardaketa atomikoekin amaitu zen, baina bonbardaketa mota haiek markatu zuten gerraren ondoren gertatuko zen guztia. Hor dago, besteak beste, “indar atomikoaren bakezko erabilera” izenpean hedatu den industria. Ez ziren hamar urte pasa bonba haiek bota zirenetik lehen zentral nuklearrak eraiki ziren arte. Ondorengo historia nahiko ezaguna da: zentral nuklearren hedapena munduan zehar eta haietan gertatutako istripuak; eta energia horren erabilpenaren aldekoen eta kontrakoen jarrerak, eta haien arteko muturreko liskarrak –azken pasarteak tarteko: 2012ko Fukushimako istripua, eta Mendebaldeak Iranekin duen gatazka haren indar nuklearraren erabilera dela eta.

Aro atomikoaren beste ezaugarrien artean, 1945ean neurrigabeko heriotzez abiatu zen “bake-garaia” zentral nuklearren hedapenarena da. Eta hedapen horretan hiru olatu gertatu dira, denbora-erritmo oso esanguratsua erakusten digutena. Zentral nuklearren batean izandako istripu larriak markatuak dira aro horiek, eta istripu horietako bakoitzak geldiezina zirudien baga baten lehertzea ekarri du, aldiro. Olatuetan gertatu lez, leherketaren ondorengo erresaka eta baga berriaren abiapuntua markatzeko.

Istripuak industria nuklearrari lotuta egon dira hasiera-hasieratik. Lehenengoak, 50eko hamarkadan Errusian eta Ingalaterran gertatutakoak, ezkutuan gorde ziren, baina ezin izan zen gauza bera egin 1979an Pensilvaniako Three Mile Island-Harrisburg-en gertatutakoarekin. Ordurako, mundu osoan zabalduta zegoen ustearen arabera, energia nuklearra segurua zen, eta garapen-lasterketan murgilduta zeuden herrialde guztiek men egina zioten hautu nuklearrari. Uhin horren barruan, esan bezala, halako lau zentral planifikatu ziren euskal herrietan: haietako hiru, kostaldeko 50 kilometroko lerro batean kokatuak, eta Lemoizkoa, Bilbotik 15 kilometrora. Harrisburgeko istripua gertatu baino zazpi urte lehenago hasi ziren lanak Lemoizen, frankismoak hauspotutako plan energetikoaren barruan, eta oso aurreratuta zeuden, ia amaituta, istripu hura izandakoan.

Lehen uhin haren barruan gertatu zen Lemoizekoa, baina izan dira geroztik beste bi. Bigarrena 1986an lehertu zen, Txernobilen (Ukrainia). Eta azken uholdea –oraingoz azkena– 2011n gertatu zen, Fukushiman (Japonia), hain zuzen ere energia nuklearraren aldeko kanpaina bete-betean zegoenean –zenbait guru ekologiko tartean ziren, energia nuklearraren abantailak eta ezinbestekotasuna aldarrikatzen.

Olatu horien irudia gizakiaren tematzeaz ari zaigula dirudi, baina areago doa. Irudiak behin eta berriz gogora ekartzen digu zein den energia mota horren ezaugarri nagusia: giza kontroletik haratago doan indar batena. Behin eta berriz erakutsi digu bere alderdi suntsitzailea, gure antzerki-lan berritxuratuen unerik goxoenean gaudenean, gizakion ustezko kontrola gezurrezkoa dela gogoraraziz, gure ahalen gaindi gabiltzala ezarriz.

Emakumeak Fukushimako sarraski-gunean

Txernobilgoarekin batera, 2011ko Fukushimakoa izan da oraino larriena: erreaktore nuklearrak dauden eraikinak eztanda egitea, errefrigerazio-sistemak apurtzea, nukleoaren fusio hirukoitza geratu eta erradiazioa kanporatzea, ehun milaka pertsona kontaminatzea eta ebakuatu behar izatea… Japoniako produkzio nuklear guztia geldiarazi egin zuen, bera izanik munduko hirugarren lurralde nuklearizatuena, AEBen eta Frantziaren ostean. Japoniaren produkzio elektrikoaren herenetik gora iturri horretakoa izanda, imajinatzekoa da norainokoa izan den horren guztiaren eragina lurraldearen ekonomian eta egunerokotasunean. Istripua gertatu eta hiru urtera, hasia da berriz nuklearrak martxan jartzeko presioa eta prozesua, eta aurreko bagak ikusita, pentsatzekoa da oraingoan ere denbora laburrean piztuko direla lobby nuklearraren ahots ahaltsuak “energia-iturri seguru, garbi eta merkearen” aldeko kanpainarekin. Azken urteetako arrazoibide nagusia haren “garbitasunarena” izan da: aldaketa klimatikoari aurre egiteko modurik onena omen –CO2 isurketei eta aspalditik hauspoturiko petrolioaren eskasiari, uranioa erregaia askoz urriagoa dela kontuan hartu barik–. Lobby nuklearra laurehun erreaktore berri eraikitzeko plana ari da bultzatzen munduan zehar, eta ez da pentsatzekoa haren asmoak beteko ez direnik, aurreko istripuen antzeko besteren batek salbatzen ez bagaitu behintzat. Bizi dugun azken krisi globalean, zentzuzko arrazoiak daude pentsatzeko energia nuklearra ez dela soluziobidea, arazoaren partea baizik: ekonomiaren alde zurrunenetik ere izugarri txarra da iturri horren erabileraren balantzea (“Historiaren desastre ekonomikorik handiena” adituen esanetan); mende erdi baten ostean, sektorea ez da gauza izan oinarrizko arazoak konpontzeko, ez kosteetan, ezta segurtasun eta proliferazio mailan ere, eta ez daki zer egin etengabe sortzen dituen hondakinekin, milurtetan arriskutsuak izaten jarraituko duten horiekin. Petrolioaren bukaerari aurre egiteko hainbat bide daude kostu eta arrisku txikiagokoak, eta inoiz baino azkarrago nuklearrak eraikitzen jarriko bagina ere, ez litzateke egungo nuklearren parkea ordezkatzera ailegatuko 2050 baino lehen[13]. Ez gaude, beraz, arazo tekniko baten aurrean, haren itzalean eraiki den neurrigabeko mundu harrapari, militarizatu eta itsu baten aurrean baizik. 80ko hasieran Lemoizerako eskatzen zen galdeketa ezinezkoa zen bezala, bistan da eredu honek ezartzen dituen politika estrategiko nagusiak –militarrak, energetikoak– ez direla populazioen irizpideen eta erabakimenen esku uzten; indarrean ditugun sistema demokratikoek hainbesterako ematen ez dutenez. Baina hauek ez dira guri dagozkigun arazoak, nonbait, eta Lemoizen kontra altxatu zen erresistentzia ulertzeko funtsezkoak dira errito nazionalistak aztertzea, eta ez orduan ere Mendebalde osoa zeharkatzen zuen errebolta antinuklearra: “Nolatan izan zen mugimendu hura horren masiboa gurean?” galdetzen digu bere lanean Raúl Lopez unibertsitate-historialariak. Orain 30 urte ehunka mila euskal herritar energia mota honen aurkako ginela onartzea pentsaezina da Eusko Jaurlaritzaren aginduetara idatzitako lan batean, honek lukeen inplikazio guztiengatik. Horrgatik eramaten dute beren argumentarioa nazionalismo irredentista eta milenaristaren eremu ketsuetara. Hona galderari giza-zientzilariak arestiko galderari emandako erantzuna: “Mugimendu antinuklearrean parte hartu zutenek ere ezin diote galdera honi erantzunik aurkitu”. Zinez, harrigarria!

HIRU. LEMOIZ, 2018. ARRAINEN MEMORIA

Hurbilketa eta egitasmo ugari egon dira urte luze hauetan Lemoizeko zentralaren hondakinekin eta haren alde eta kontra izandako borrokarekin zer egin erabakitzeko. Publiko egin zirenen artean, Basterretxeak Bizkaiko diputazioaren enkarguz 2002an diseinatutako “Atlantidaren Hiria” izen zen aipagarriena: Energia sortzeko erabiltzen diren sistema guztien erakusketak izango zituen bere zientzia eta teknologiaren museoan; planetario bat erreaktoreetako batean, eta kirola eta aisiarentzako hainbat gune. Baina ordurako, arazo handiak zeuden instalazioen jabetzaren konpetentzien inguruan, eta baztertua izan zen. 2017ko PP eta EAJren arteko kupoari buruzko negoziaketetara itxaron beharko genuen jeltzaleek mahai gainean gaia jarri arte. Berehala helduko zen azken egitasmoaren berria: arrain haztegi bat sortuko da bertan.

Lemoizen orain arteko egitasmoetan artistak izan dute ekimena, eta hauentzat, zentralak zuen indar sinbolikoa gailendu egiten zen, nola edo hala. Basterretxeak berak ez zuen eraikuntzaren forma –zentralarena gogoraraziko zuena– asko eraldatzen, eta haren mamu eta itzal luzea beregan jasotzen zuen: “Bisitatu ahal izango den munduko zentral nuklear bakarra” izango zela esan zuen Sabin Arana orduko diputatuak egitasmoa aurkezterakoan. Baina heldu da arrasto hori guztiz ezabatzeko ordua eta arrainez beteko dugu lekua: “erreboiloez, izokinez, mihi arrainez, izkirez eta otarrainxkez”. Euskal kostaldean geratzen zen puntu ilun eta ikusezin bakarra, XX. mendeko memoria latzena ernarazteko indar sinboliko handiena zuena “arrainen memoriez” beteko da, eta ez da geratuko gurean urte ilun haien arrastorik.

OHARRA: BAT eta BI atalak “Zazpigarren Heriotza” liburutik jasoak dira (Erein 2016): lehena “Lemoizerako bideak erbestera ninderaman” (46-52 orr.), eta bigarrena “Bigarren txangoa Lemoizera” (205-215 orr.).

EGUZKI talde ekologistak “Lemoiz: historiarekin bat datorrren erabilera” iritzi artikulua argitaratu zuen 2017ko azaroaren 30ean, nire iritzien osagarri izan litekeena: https://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/003/2017-11-30/lemoiz_historiarekin_bat_datorren_erabilera.htm

[1] Hitzokin diskurtso ofiziala ari naiz errepikatzen, baina gauzak ez ziren zehazki horrela izan. Energia nuklearraren hedapena hasieratik egon zen ahalmen militarrari atxikita , eta petrolioarekiko mendekotasuna ez zen benetan saihestu: hura izan zen hautu estrategikoa XX. mende osorako, eta potentzia ekonomikoek horretara bideratu dituzte beren ahalak. Petrolioaren krisiak koartada gisa erabiliak izan dira, besteak beste, nuklearrak hauspotzeko.

[2] AEBetako Pensilvania estatuko zentral nuklearrean gertatu zen, erreaktorearen nukleoa urtu zenean. Lemoizeko zentrala haren teknologia berdinarekin jarduteko zegoen pentsatua.

[3] Adierazgarria da oso kontsultaren kontu hori. Alderdi abertzale nagusiak hogeita bost urte behar izan zituen eskumen hori berriro mahai gainean jartzeko (2001eko Ibarretxe planarekin). Zerbait adierazten du horrek frankismoaren amaieran gauzak nola geratu ziren lotuta.

[4] “Bilboko lau komite antinuklearrek” 1981eko apirilaren 4ean ateratako agiritik.

[5] 2013/12/17ko eldiarionorte.es egunkari digitalean argitaratua, El tabú de Lemoiz izenburupean.

[6] “Se estudia la polémica en torno a Lemoiz porque es clave para comprender algunos de los más destacados ingredientes del pasado reciente de Euskadi: la conflictividad social, el ciclo de la violencia política y el proceso de democratización y construcción de la autonomía vasca” 19. orrialdea.

[7] “una necesidad histórica que hay que denunciar con toda contundencia”.

[8]  “En Lemoiz, la controversia ecológica o medioambiental acabaron relegados a un segundo plano… se enfrentaron la fuerza frente a la palabra, dos maneras de entender Euskadi”.

[9] “Los riesgos de una central nuclear son lejanísimos aunque gravísimos. Los riesgos de ETA son próximos y reales […] Sería un error considerar que, ahora que ETA ha declarado el ‘cese definitivo’ de sus atentados, la violencia es cosa del pasado. Puede que ya no muera nadie más bajo las balas de ETA, pero su violencia, contra lo que pudiera pensarse, se proyecta constantemente hacia el presente y el futuro, y el odio no se ha diluido. Como ha afirmado Santos Juliá, ‘si ETA socializó el dolor, Bildu, Amaiur y Sortu construyen, difunden y socializan el discurso de legitimación del terror hasta convertirlo en memoria social’ ”.

[10] “Los movimientos nacionalistas tratan de estar presentes en las calles para dejarse ver y mostrar fuerza de cara a obtener determinados objetivos políticos: trazar nuevas fronteras y determinar quienes quedan dentro y quienes fuera de las mismas. Es decir, intentan responder al interrogante de quiénes somos nosotros y quiénes ellos, para lo que resulta útil contraponer discursos y movilizaciones. Aparte de las demandas últimas de independencia y creación de un nuevo Estado, hay una serie de reivindicaciones o banderines de enganche concretos a los que los nacionalistas recurren puntualmente para sumar a más personas. En el PNV de la Transición una de esas demandas puntuales, de las más importantes, fue Lemoiz”.

[11] Hau aipatzen dut Chiapaseko EZLNko zapatistek 1994ean egindako bahiketa bat gogoan: Estatuko gobernadore izandako Absalón Castellanos Domínguez jeneralarena hain zuzen. Horrela zioen honen aurkako epaiak: “…El general de división Absalón Castellanos Domínguez fue encontrado culpable de, en complicidad con el gobierno federal en turno antes, durante y después de su mandato estatal, haber despojado a campesinos indígenas chiapanecos de sus tierras y, de esa forma, haberse constituido en uno de los más poderosos terratenientes del estado de Chiapas.

Cuarto.- Después de haber deliberado y analizado todas las acusaciones en contra del general de división Absalón Castellanos Domínguez, y habiéndose demostrado su culpabilidad, el Tribunal de Justicia Zapatista emite el siguiente veredicto y dicta sentencia:

El señor general de división Absalón Castellanos Domínguez fue encontrado culpable de los delitos de violación a los derechos humanos indígenas, robo, despojo, secuestro, corrupción y asesinato. Sin encontrarse atenuante alguno en la comisión de estos delitos, el Tribunal de Justicia Zapatista dicta la siguiente sentencia: Se condena al señor general Absalón Castellanos Domínguez a cadena perpetua, haciendo trabajos manuales en una comunidad indígena de Chiapas y ganarse de esta forma el pan y medios necesarios para su subsistencia.

Quinto.- Como mensaje al pueblo de México y a los pueblos y gobiernos del mundo, el Tribunal de Justicia Zapatista del EZLN conmuta la pena de cadena perpetua al señor general de división Absalón Castellanos Domínguez, lo deja libre físicamente y, en su lugar lo condena a vivir hasta el último de sus días con la pena y la vergüenza de haber recibido el perdón y la bondad de aquellos a quienes tanto tiempo humilló, secuestró, despojó, robó y asesinó.

Sexto.- El Tribunal de Justicia Zapatista turna esta resolución al Comité Clandestino Revolucionario Indígena – Comandancia General del Ejército Zapatista de Liberación Nacional, para que se tomen las medidas necesarias y pertinentes para el cumplimiento de lo resuelto en este Tribunal de Justicia Zapatista; asimismo, recomienda que se proponga al gobierno federal el intercambio del señor general de división Absalón Castellanos Domínguez por la totalidad de los combatientes zapatistas y los civiles injustamente presos por las tropas federales, durante los días que dura actualmente nuestra justa guerra. También se ofrece canjear al militar por víveres y otros medios que alivien la grave situación de la población civil en los territorios bajo control del EZLN”.

Imajina genezakeen modu honetako keinu “erromantikorik” ETAren aldetik ekintza armatua gizarte mugimenduaren zerbitzura ipiniz eta indarrean zeuden konfrontazio-diskurtso guztiak oinarririk gabe utziz? Ez, imajina ezina zen, eta da oraindio.

[12] “Una deidad se erigía en estandarte de la verdad absoluta (ETA) y una constelación social giraba a su alrededor. Ligada a esta comunidad abertzale había toda una familia de organismos de masas donde socializarse, ritos en los que participar (cientos de manifestaciones) y simbología en la que reconocerse (cánticos, puños cerrados, banderas)”.

[13] Marcel Coderch-ek eta Núria Almirón-ek ematen dituzten datuak dira: “En la actualidad hay en el mundo unas 450 centrales nucleares que producen el 12% de toda la electricidad que se consume en el mundo, lo cual equivale al 5% de toda la energía consumida. Por tanto, sin considerar incrementos de demanda, para producir toda la energía eléctrica que el mundo consume hoy habría que construir unas 3.600 centrales adicionales, que posiblemente cubrirían cerca del 40% de toda la energía que consumimos. Teniendo en cuenta que se tarda unos 10 años en construir una central nuclear, que se tardaron más de 15 años en construir las 450 centrales actuales y aun suponiendo que, a pesar de que desde los años 70 prácticamente no se han construido nuevas centrales, todavía disponemos de la misma capacidad de construcción que en la década álgida de los 60, tardaríamos 120 años en construir las 3.600 nuevas centrales. Incluso suponiendo que duplicáramos la máxima capacidad que tuvimos, no podríamos terminar la construcción antes de 60 años. Y esto solventaría sólo el 40% de la energía que consumimos hoy. ¿Cómo se generaría el 60% restante sin contribuir al efecto invernadero? ¿Podemos sustituir el petróleo que usamos para transporte por energía eléctrica de origen nuclear? Del total de energía consumida, el 40% se destina a transporte. Aun suponiendo que fuéramos capaces en los próximos años de sustituir todos los motores de combustión por motores y acumuladores eléctricos (o de hidrógeno) y que pudiéramos reconvertir toda la infraestructura de aprovisionamiento de combustible a electricidad o hidrógeno (algo ya de por sí faraónico), necesitaríamos construir otras 3.600 centrales adicionales para producir la electricidad necesaria para alimentar a nuestros nuevos vehículos. Incluso suponiendo que el mundo dejara de crecer, para mantener los consumos energéticos actuales de electricidad y transporte a base de energía eléctrica de origen nuclear habría que construir, pues, unas 7.200 centrales nucleares, lo cual supone una inversión de unos 20 billones de dólares (2 veces el PIB de los EEUU). Si queremos hacerlo en 20 años, habría que multiplicar por 12 la capacidad de construcción que se tuvo en la década de los 60, al tiempo que sustituir todos los motores de combustión por motores eléctricos o de hidrógeno y acondicionar toda la infraestructura de suministro del nuevo combustible. No parece un proyecto muy realista y, aun así, en la transición generaríamos una cantidad de CO2 equivalente a la que producimos ahora en 10 años. Cualquiera que quiera plantear seriamente la alternativa nuclear deberá responder a estos interrogantes”. El espejismo nuclear (Los Libros del Lince, 2008).




2017 ERROBIKO FESTIBALEKO OHARRAK 2: XORIEN IHESA


Agertoki huts bat, isilik argi itzalean, eta etxerako erabiliko genukeen arropa soilaz, berdin jantzitako bost gizon-emazte geldirik: zenbat denboraz eutsi ahal izango genioke egoera horri deseroso sentitu gabe? Bortxaz jasotzen ditugu impasse tarte horiek, eta exijitu egiten diogu artistari barruan sortzen zaigun deserosotasun hori bete dezan kolorez, soinuz, mugimenduz, hitzez.

Badira zenbait, halere, morrontza horri uko egin, eta —bazterrean geratzeko arriskua onartuz— bidaia-sari bat ordaintzeko eskatzen digutenak: «Zertara zatoz hona ni ikustera, zeure burutik ihesi, ala zeure baitara biltzeko prest; denbora-pasa, ala nire lanak eta ikerketa isilak emango dizun isla zeureganatzeko ahaleginean?». Estimulu gabezia eragile den une horretan abiatu zen herenegun Errobiko Festibaleko bigarren gaualdeko emanaldia, Mizel Theretek zuzendutako koreografiarekin. Hegaztiak gaitzat hartuta osatu trilogiaren ixteko, Xorien ihesa Laboaren azken kantuari («Zuen eskuak zabaltzen diote/ xoriak laudatu egiten dituzue,/ lausengu lirikoak ere dedikatzen dizkiezue/ baina zuengandik beti ihes doaz») dei egin zioten bost dantzariek, eta isilik geratu ziren, geldi eta adi, mendeetan zehar errepikatu diren hotsen oihartzunen zain. Johanna Etcheverryk, Gael Domengerek, Eneka Bordato-Riañok, Matxalen Bilbaok eta Robert Jacksonek harilkatu zuten oihartzunez jositako ehun sotila, horren baitan ikus-entzuleak harrapatzea lortu zuen ordu beteko emankizunean.

Bost dira dantzari-xoriok, baina xori baino, emazte eta gizon dira, beren baitatik ezin askaturik, barnean daramaten hegazti hori gorpuzten dutenak. Xoriek hegaldatze dotore eta beti iradokitzailean bere burua behin eta berriz islatuz, hautsita sentitu ohi da emaztea ala gizona; kaiola baten modura bizi du gorputza, nondik xori hegalari horrekin amets egiten duen, kartzela horretatik inoiz libratuko al dena. Eutsi egiten zioten minutu luzeetan ahalegin horri dantzariek, haien artetik tiraka bezala zabaltzen zen espazioa betetzeko tentsioan. Isilik betiere, gorputzaren orro isila agerian, ezpada noizbehinka polifonia baten goxotasunean babesteko.

Horrela agertu ziren han-hemenka Ahaire zahar huntan eta Soule izenekin Javier Bello-Portuk osatu eta Kea taldeak grabatutako piezak; berdin Ürzo lüma eta Arvo Parten Agnus Dei. Apenas hausten zuten talde kantuok isiltasun hori, gorputz bakartuek aurrera zeramaten borroka gor etengabea zena. Gehiago ziren hegaztien oihartzun guztien oroitzapen, taldean gauzaturiko bakardadearen leungarri. Amore eman behar, halere, amaieran: kalatxorien garrasiak entzun ziren, eta lurrean etzanda edo elkar besarkatuz dantzariak, bost-bat edo hiru-bat eginez, gorputzez baino nekez sentitu edo adierazi litekeen giza elkartasun ezinbesteko hori bilatuz, adieraziz, gorpuztuz.

Xisteraren dekonstrukzioa

Mizel Theret dantzari eta koreografoa leku berezia ari da izaten Errobiko jaialdi honen bilakaeran, baina ez da lehen aldia bere emanaldiekin bereziki estimatzen duen giro honetara datorrela. Orain bost urte eskaini zuen bere Pelotarhitza agertoki bihurturiko frontoian, bertsolariz eta musika herrikoiez horniturik. Oraingoan, haren soiltasunerako joera gero eta nabarmenagoa azpimarratuz, pieza laburrago bat eskaini zuen, ordu erdi ingurukoa, Beñat Axiariren ahotsez eta Jesus Aureden esku-soinuaz lagundurik. Aspaldian elkarrekin ibilitako artistak dira hirurak, eta nabarmena da haien arteko bat egitea. Axiariren hots agudoenak are agudoagoak bilakatzen dira Aureden soinuan, berdin grabeenak grabeago. Biona basakeria neurtua da, hainbat musikari bakanek zabaltzen dituzten eremuetara tiratzen duena.

Bien artean, baina espazio bakarra osatuz, Thereten soiltasuna: gelditasunetik zabaltasunera, bertikaltasunetik lurraren hedapenera, bere dantza isila karga dramatikoz betez. Zesta puntan erabiltzen den xistera izan zuen gonbidatu bakarra, eta haren inguruan ariko balira bezala —ez alderantziz, xistera apaingarria gisa— osatu zuen dantza. Eskuaren, besoaren eta gorputz osoaren hedadura horri atxikita, berari uzten zion agintzen. Eta pilotariek janzten duten zuria beltz bilakatuz, haien mugimenduak pilotarik gabe airean zabalduz, haien ahalegin ezinezko batez ari zen dantzaria: bizitzaren baieztapenaren eta endekapenaren aldarri apalaz.




2017 ERROBIKO FESTIBALEKO OHARRAK 1: BANATU BARTOK


Bela Bartok XX. mendeko konpositore hungariarraren errebindikazioaz hasi zen kontzertu saioa. Orain hamar bat urte hasi ziren Christine Martineau (biola eta kantua) eta Denise Laborde (mandolina eta ahotsa) elkarrekin Bartoken errepertorioa lantzen. Bide luzea izan da haren eskutik hasi eta, euskal tradizioan barrena, Europa ekialdekoan murgilduz jorratu dutena. Disonantziaren maisua bezala ezagutu zena, garaiko beste hainbaten moduan, bere herrialdeko melodiak eta kantu zaharren transkripzioak eta grabaketak eginez ibili zituen orain mende bateko bere bazterrak. Aurkitutako altxorrak konposizioetan birsortu zituen gero. Martineauk eta Labordek egindako lana, elaborazio haietatik partituz, iturrietara itzultze bidean eman dela esan genezake. Eta joan den osteguneko emanaldian hiru geruzetan ikusi ahal izan genuen prozesu hau. Hiru geruza hauek bi emakumeon ikerketan eta interpretazioan dute muina, eta orain dela hainbat urteko Barkatu Bartok emanaldian erakusten zuten: Bartokekin batera, euskal kantutegi zaharra ageri zen bertan, baina baita Juan Kruz Igerabideren eta Joxan Artzeren hainbat poema laburretatik abiatzen ziren bariazioak eta inprobisazioak ere; ahotsetan eta, batez ere, musika instrumentalean.

Bigarren geruza bat gehitu zitzaion muin sendo honi, belaunaldi gazteago bateko hiru musikariren eskutik: Maider Martineau (soinu txikia, alboka eta ahotsa), Sylvain Meillan (biolontxeloa eta Bulgariako arrabita bat, gadoulka izenekoa) eta Vianney Desplantes (bonbardinoa eta alboka). Tinbreak aberasteaz gain, alboka eta bonbardinoa uztartuz eta soinu txikiaren melodikotasun freskoa mandolinarekin bikoa osatuz, biolaren nagusitasuna modu orkestralean osatua geratzen da Meillanen sokekin batera.

Bigarren geruza honek orkestra-osotasuna ematen dio aurreko bikoteari, baina baita joko berrietarako esparrua zabaltzen ere: bi emazte ahotsei hirugarrena gehitzen zaio denbora-, erritmo- eta harmonia-disonantziak berrituz; bonbardinoaren baxu sakon metalikoak harriduraz harrapatzen gintuen maiz, soka agudoen kontrastean edo albokaren indarrarekin. Bartok banatzen ari zitzaigun euskal lurraldeetan.

Hirugarren geruza bi musikari gazte apartek osatzen dute, aurrekoen lanari sakontasuna eta ekialdeko (baita gure ekialdeko) moduak erantsiz. Julen Axiari (perkusio turkiarrak eta ahotsa) eta Nicolas Nageotte (klarineteak) dira bi musikariok, eta haiengandik heldu ziren osteguneko emanaldiaren unerik gorenenak, hunkigarrienak, sakonenak.

Bazterretik bazterrera mundu bat da zabala zuen leloa Bartok maisua aurkeztuz entzulea Europa ekialdera eramaten zuen lehen aire alaiak. Melodia arin eta dantzagarriek osatu zuten kontzertuaren erdia: zortziko indartsuak edo fandango hautsiak, zenbaitetan ekialdera eta bestetan gure arbasoen modu bortitzenetara eramateko gai zirenak (Leon eta Maurizia berpiztuak izan ziren une batez). Bestalde, hauek tartekatuz, malenkonia sakonenaz blaituriko piezak: Bizkaiako lo-kanta-ren lau ahotsetako interpretazio zoragarria, esaterako, dagoeneko arrotzak ditugun erreferentziaz osaturikoak (gona gorriz jantzitako ama, bildotsarekin nahastuko duten haurra…).

Baina egon ziren beste hainbat eta, horien artean, Turkiako, Armeniako eta Irango melodia sarkorrak Axiariren kantaera harrigarrian emanak. Bartokek eta bere garaiko hainbat musikarik egindako bidaia itzuleran zetorkigula zirudien: forma landuenak kontraste tinbrikoekin emanak; ahotsen tratamendu antzinakoak, berreskuratuak. Zorioneko bidaia honetan parte hartu ahal izan zutenak!